Баланы шетелге шығару үшін екінші ата-ананың келісімі керек пе?

Баланы шетелге шығару мәселесінде ең алдымен екі жағдайды ажырату керек:

1. Уақытша шетелге шығу — демалыс, емделу, оқу, жарыс, қонаққа бару немесе туристік сапар.
2. Шетелге тұрақты тұруға кету — баланың тұрғылықты жерін Қазақстаннан басқа мемлекетке ауыстыру.

Уақытша сапар кезінде бала ата-анасының бірімен шетелге шықса, Қазақстан заңнамасы барлық жағдайда екінші ата-ананың нотариалды келісімін міндетті түрде талап етеді деп айту дұрыс емес. Бірақ қабылдаушы ел, виза орталығы, консулдық немесе авиакомпания өз талабын қоюы мүмкін.

Ал егер бала шетелге тұрақты тұруға кететін болса, онда екінші ата-ананың нотариалды келісімі қажет болуы мүмкін. Егер екінші ата-ана келісім бермесе, бұл мәселе сот арқылы шешіледі.

Қарапайым тілмен айтқанда: Түркияға 7 күн демалысқа бару бір бөлек, баланы Германияға тұрақты тұруға алып кету бір бөлек. Екеуін шатастыру — құқықтық “минное поле”.

Уақытша шетелге шығу деген не?

Уақытша шетелге шығу — баланың Қазақстаннан белгілі бір мерзімге шығып, кейін қайта оралуы.

Мысалы:

• демалысқа бару;
• емделуге бару;
• спорттық жарысқа қатысу;
• олимпиадаға немесе конкурсқа бару;
• туыстарға қонаққа бару;
• тіл курсына қысқа мерзімге бару;
• туристік сапар.

Мұндай жағдайда бала елге қайта оралады және оның тұрақты тұрғылықты жері өзгермейді.

Уақытша сапарға екінші ата-ананың келісімі керек пе?

Егер бала ата-анасының бірімен уақытша шетелге шықса, Қазақстаннан шығу үшін екінші ата-ананың келісімі барлық жағдайда міндетті деп айтуға болмайды.

Бірақ тәжірибеде келісім алған дұрыс, себебі:

• кейбір мемлекеттер кіру кезінде келісім сұрауы мүмкін;
• виза рәсімдеу кезінде консулдық келісім талап етуі мүмкін;
• авиакомпания қосымша құжат сұрауы мүмкін;
• ата-аналар арасында дау болса, шекарада немесе сапардан кейін мәселе туындауы мүмкін;
• екінші ата-ана баланың қайда кеткенін білмесе, полицияға немесе қорғаншылық органына жүгінуі мүмкін.

Сондықтан егер мүмкіндік болса, нотариалды келісім алған қауіпсіз. Бұл әсіресе бала визамен кіретін елге, ұзақ мерзімді сапарға немесе үшінші тұлғамен шығатын болса маңызды.

Шетелге тұрақты тұруға кету үшін келісім керек пе?

Иә, бала шетелге тұрақты тұруға кететін болса, екінші ата-ананың келісімі маңызды.

Егер бала Қазақстан Республикасынан тыс жерге тұрақты тұруға бір ата-анамен кетсе, Қазақстанда тұратын екінші ата-ананың нотариалды келісімі қажет болуы мүмкін. Егер екінші ата-ана келісім бермесе, мәселе сот арқылы шешіледі.

Тұрақты көшу баланың:

• тұрғылықты жеріне;
• мектебіне;
• күнделікті өміріне;
• медициналық қызмет алуына;
• екінші ата-анамен кездесу тәртібіне;
• туыстарымен байланысына;
• азаматтық және көші-қон құжаттарына әсер етеді.

Сондықтан бұл жай ғана “сапар” емес, баланың өмірлік ортасын өзгерту болып саналады.

Екінші ата-ана келісім бермесе не істеу керек?

Егер екінші ата-ана баланың шетелге шығуына келісім бермесе, алдымен мәселені келіссөз арқылы шешуге тырысқан дұрыс.

Келісімге келу үшін мына мәліметтерді көрсетуге болады:

• бала қай елге барады;
• сапар мақсаты;
• қай күні кетеді;
• қай күні қайтады;
• қай жерде тұрады;
• кіммен бірге болады;
• байланыс нөмірлері;
• екінші ата-анамен қалай сөйлеседі;
• баланың қайтып келу кепілдігі.

Егер тұрақты көшу туралы болса, қосымша:

• жаңа елдегі мекенжай;
• мектеп немесе балабақша;
• медициналық сақтандыру;
• ата-ананың жұмысы;
• табыс көзі;
• баланың қауіпсіздігі;
• екінші ата-анамен кездесу және бейнебайланыс тәртібі көрсетілуі керек.

Егер бәрібір келісім болмаса, сотқа жүгінуге болады.

Сот арқылы рұқсат алуға бола ма?

Иә, егер екінші ата-ана келісім бермесе, баланы шетелге шығару немесе шетелге тұрақты тұруға көшіру мәселесін сот арқылы шешуге болады.

Сотқа талап қоюшы ата-ана мына жағдайларды дәлелдеуі керек:

• шетелге шығу баланың мүддесіне сай;
• сапар немесе көшу балаға зиян келтірмейді;
• баланың қауіпсіздігі қамтамасыз етіледі;
• балаға білім, медициналық көмек, тұру жағдайы қарастырылған;
• екінші ата-анамен байланыс толық үзілмейді;
• сапар уақытша болса, бала Қазақстанға қайтып келеді;
• тұрақты көшу болса, екінші ата-анамен араласу тәртібі сақталады.

Сот үшін басты өлшем — ата-ананың ыңғайы емес, баланың мүддесі.

Қандай сотқа жүгіну керек?

Мұндай даулар әдетте балалардың құқықтары мен мүдделеріне қатысты болғандықтан, кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотта қаралуы мүмкін.

Талап арыз көбіне жауапкердің, яғни келісім бермей отырған екінші ата-ананың тұрғылықты жері бойынша беріледі.

Талап арызды “Сот кабинеті” арқылы электронды түрде беруге болады.

Талап арызда не жазылады?

Талап арызда мына мәліметтер көрсетіледі:

• соттың атауы;
• талап қоюшының деректері;
• жауапкердің деректері;
• баланың аты-жөні, туған күні;
• ата-аналардың некеде болғаны немесе ажырасқаны;
• баланың қазіргі тұрғылықты жері;
• шетелге шығу мақсаты;
• қай елге және қандай мерзімге шығатыны;
• екінші ата-ананың неге келісім бермей отырғаны;
• сапардың немесе көшудің баланың мүддесіне сай екені;
• баланың қай жерде тұратыны;
• оқу, емделу, қауіпсіздік жағдайы;
• екінші ата-анамен байланыс тәртібі;
• соттан сұралатын нақты талап.

Мысалы, соттан былай сұрауға болады:

“Кәмелетке толмаған баланың шетелге шығуына екінші ата-ананың келісімінсіз рұқсат беруді”.

Немесе тұрақты көшу болса:

“Кәмелетке толмаған баланың Қазақстан Республикасынан тыс жерге тұрақты тұруға шығуына рұқсат беруді”.

Қандай құжаттар керек?

Жағдайға қарай мына құжаттар қажет болуы мүмкін:

• баланың туу туралы куәлігі;
• баланың паспорты;
• ата-ананың жеке куәлігі;
• неке қию немесе ажырасу туралы куәлік;
• баланың тұрғылықты жері туралы мәлімет;
• сапар билеттері;
• шақыру хат;
• емделуге жолдама;
• оқу орнының шақыруы;
• виза құжаттары;
• шетелдегі мекенжай туралы мәлімет;
• тұрғын үй құжаттары немесе жалдау шарты;
• жұмысқа орналасу туралы құжат;
• медициналық сақтандыру;
• екінші ата-анаға жіберілген өтініш немесе хаттар;
• екінші ата-ананың бас тартуы;
• WhatsApp хаттары;
• қорғаншылық органының қорытындысы, егер бар болса;
• мемлекеттік баж түбіртегі.

Құжаттар неғұрлым нақты болса, сотқа сапардың немесе көшудің баланың мүддесіне сай екенін түсіну оңай болады.

Егер бала үшінші тұлғамен шетелге шықса

Егер бала ата-анасының бірімен емес, үшінші тұлғамен шетелге шығатын болса, мысалы:

• әжесімен;
• атасымен;
• ағасымен;
• әпкесімен;
• жаттықтырушымен;
• мұғаліммен;
• туристік топпен;

онда нотариалды сенімхат немесе келісім қажет болуы мүмкін.

Мұндай құжатта әдетте:

• баланың деректері;
• алып жүретін адамның деректері;
• қай елге баратыны;
• сапар мерзімі;
• ата-ананың келісімі;
• баланы алып жүру және қайтару құқығы көрсетіледі.

Бұл жағдайда алдын ала авиакомпания, туроператор, виза орталығы және баратын елдің талаптарын тексеру керек.

Екінші ата-ана қарсы болса, баланы бәрібір алып кетуге бола ма?

Егер екінші ата-ана нақты қарсы болып, дау бар болса, баланы шетелге алып кету қауіпті құқықтық жағдай тудыруы мүмкін.

Әсіресе:

• бала қайда баратыны жасырылса;
• қайту мерзімі белгісіз болса;
• екінші ата-анамен байланыс үзілсе;
• баланың тұрғылықты жері өзгерсе;
• сотпен кездесу тәртібі бұзылса;
• баланы қайтармау қаупі болса.

Мұндай жағдайда екінші ата-ана қорғаншылық органына, полицияға немесе сотқа жүгінуі мүмкін.

Егер нақты дау болса, ең қауіпсіз жол — сот арқылы рұқсат алу.

Егер ата-ананың бірі баланы шетелге алып кетіп, қайтармаса

Егер бір ата-ана баланы шетелге алып кетіп, Қазақстанға қайтармаса, екінші ата-ана дереу әрекет етуі керек.

Мына қадамдар маңызды:

1. Баламен және алып кеткен ата-анамен байланыс орнатуға тырысу.
2. Барлық хаттарды, қоңырауларды, хабарламаларды сақтау.
3. Полицияға арыз беру.
4. Қорғаншылық органына жүгіну.
5. Сотқа баланы қайтару немесе баланың тұрғылықты жерін анықтау туралы талап қою.
6. Қазақстан Республикасының консулдық мекемесіне жүгіну.
7. Егер халықаралық шарттар қолданылса, халықаралық құқықтық механизмдерді қарастыру.

Мұндай жағдайда уақыт өте маңызды. Неғұрлым кеш әрекет жасалса, баланы қайтару процесі соғұрлым күрделене түседі.

Егер екінші ата-ана келісім бермей әдейі кедергі жасаса

Кейде екінші ата-ана баланың мүддесі үшін емес, жеке реніш немесе қысым жасау мақсатында келісім бермеуі мүмкін.

Мысалы:

• алимент дауы үшін;
• бұрынғы жұбайына қысым жасау үшін;
• баланы шетелге емделуге жібермеу үшін;
• оқу мүмкіндігін бұзу үшін;
• жай ғана “қарсы болғандықтан қарсы болу” үшін.

Мұндай жағдайда сотқа жүгініп, келісім бермеудің негізсіз екенін дәлелдеуге болады.

Сот баланың мүддесін, сапар мақсатын, қауіпсіздігін және қайту кепілдігін қарайды.

Қандай жағдайда сот рұқсат бермеуі мүмкін?

Сот баланы шетелге шығаруға рұқсат бермеуі мүмкін, егер:

• сапар баланың мүддесіне сай болмаса;
• баланы қайтармау қаупі болса;
• ата-ана баланың нақты қайда болатынын көрсетпесе;
• шетелде қауіпсіз жағдай дәлелденбесе;
• екінші ата-анамен байланыс толық үзілуі мүмкін болса;
• бала оқуынан немесе емінен негізсіз ажырайтын болса;
• құжаттар толық болмаса;
• сапар мақсаты түсініксіз болса.

Сот үшін “мен апарғым келеді” деген жеткіліксіз. “Бұл балаға не үшін пайдалы және қауіпсіз?” деген сұраққа нақты жауап керек.

Нотариалды келісімде не жазылуы керек?

Нотариалды келісімде әдетте мыналар көрсетіледі:

• келісім беруші ата-ананың деректері;
• баланың деректері;
• баланы алып шығатын адамның деректері;
• баратын ел;
• сапар мерзімі;
• сапар мақсаты;
• баланы алып жүру және қайтару құқығы;
• қажет болса, бірнеше елге шығу құқығы;
• қажет болса, медициналық, оқу немесе визалық әрекеттерге келісім.

Келісімді нақты елге және нақты мерзімге берген дұрыс. Тым жалпы келісім кейін дауға себеп болуы мүмкін.

Қандай қателіктер жібермеу керек?

Ата-аналар мына қателіктерден сақтануы керек:

• уақытша сапар мен тұрақты көшуді шатастыру;
• екінші ата-ананы мүлде хабардар етпеу;
• баланың қайда болатынын жасырмау;
• қайту мерзімін көрсетпеу;
• нотариалды келісім керек елдерге құжатсыз бару;
• виза орталығының талабын тексермеу;
• авиакомпания талабын қарамау;
• баланы даудың құралына айналдыру;
• сот шешімі немесе кездесу тәртібін бұзу;
• “мен ата-анамын, маған бәрі болады” деп ойлау.

Ең дұрыс жол — алдын ала құжаттарды тексеру, екінші ата-анамен жазбаша келісу, ал дау болса сот арқылы шешу.

Қорытынды

Баланы шетелге шығару үшін екінші ата-ананың келісімі қажет пе деген сұраққа бір ғана жауап жоқ. Барлығы сапардың мақсатына, мерзіміне, баланың кіммен шығатынына, баратын елдің талабына және ата-аналар арасындағы дау бар-жоғына байланысты.

Егер бала ата-анасының бірімен уақытша шетелге шықса, Қазақстаннан шығу үшін екінші ата-ананың келісімі әрқашан міндетті болмауы мүмкін. Бірақ қабылдаушы ел, консулдық, виза орталығы немесе авиакомпания келісім сұрауы мүмкін.

Ал бала шетелге тұрақты тұруға кететін болса, екінші ата-ананың нотариалды келісімі маңызды. Келісім болмаса, мәселе сот арқылы шешіледі.

Басты қағида — ата-ананың ыңғайы емес, баланың қауіпсіздігі мен мүддесі.

FAQ: Баланы шетелге шығару туралы жиі қойылатын сұрақтар

1. Баланы шетелге шығару үшін екінші ата-ананың келісімі әрқашан керек пе?

Жоқ, әрқашан емес. Уақытша сапарда бала ата-анасының бірімен шықса, Қазақстан заңнамасы барлық жағдайда екінші ата-ананың келісімін міндетті етпейді. Бірақ баратын ел, виза орталығы немесе авиакомпания талап етуі мүмкін.

2. Баланы шетелге тұрақты тұруға алып кету үшін келісім керек пе?

Иә. Егер бала шетелге тұрақты тұруға бір ата-анамен кетсе, Қазақстанда тұратын екінші ата-ананың нотариалды келісімі қажет болуы мүмкін. Келісім болмаса, сот арқылы рұқсат сұралады.

3. Екінші ата-ана келісім бермесе не істеу керек?

Алдымен жазбаша түрде келісім сұрау керек. Егер бас тартса немесе жауап бермесе, сотқа жүгініп, баланың шетелге шығуы оның мүддесіне сай екенін дәлелдеуге болады.

4. Бала ата-анасының бірімен демалысқа барса, нотариалды келісім керек пе?

Қазақстаннан уақытша шығу үшін әрқашан талап етілмеуі мүмкін. Бірақ баратын елдің және авиакомпанияның талабын алдын ала тексеру керек.

5. Бала әжесімен немесе басқа адаммен шетелге шықса не керек?

Әдетте нотариалды сенімхат немесе келісім қажет болады. Онда баланы алып жүретін адамның деректері, ел, мерзім және ата-ананың келісімі көрсетіледі.

6. Екінші ата-ана баланы шетелге алып кетіп, қайтармаса не істеу керек?

Полицияға, қорғаншылық органына, сотқа және Қазақстанның шетелдегі консулдық мекемесіне жүгіну керек. Барлық хаттар мен дәлелдерді сақтау маңызды.

7. Сот қандай жағдайда шетелге шығуға рұқсат береді?

Егер сапар немесе көшу баланың мүддесіне сай болса, қауіпсіздік қамтамасыз етілсе, баланың қайда болатыны анық болса және екінші ата-анамен байланыс сақталса, сот рұқсат беруі мүмкін.

8. Сот қандай жағдайда рұқсат бермеуі мүмкін?

Егер баланы қайтармау қаупі болса, сапар мақсаты түсініксіз болса, қауіпсіздік дәлелденбесе немесе екінші ата-анамен байланыс толық үзілсе, сот рұқсат бермеуі мүмкін.

9. Нотариалды келісімде не жазылады?

Баланың деректері, ата-ананың келісімі, баланы алып шығатын адам, баратын ел, сапар мерзімі, мақсаты және қайтару тәртібі көрсетіледі.

10. Қай елдер келісім сұрауы мүмкін?

Бұл әр елдің ішкі талабына байланысты. Сондықтан сапар алдында баратын елдің консулдығынан, виза орталығынан және авиакомпаниядан нақтылау керек.

11. Егер ата-аналар ажырасқан болса, келісім керек пе?

Ажырасу фактісі өзінен өзі келісім керек немесе керек емес дегенді білдірмейді. Сапар түрі, баланың кіммен шығатыны, тұрақты көшу бар-жоғы және даудың болуы маңызды.

12. Егер әке алимент төлемесе, оның келісімі керек емес пе?

Алимент қарызы ата-аналық құқықты автоматты түрде тоқтатпайды. Сондықтан алимент төлемеу келісім мәселесін өзінен өзі шешпейді. Бірақ бұл жағдай сотта әкенің жауапкершілігін бағалау кезінде ескерілуі мүмкін.

13. Баланың пікірі ескеріле ме?

Иә, баланың жасы мен даму деңгейіне қарай пікірі ескерілуі мүмкін. Бірақ бұл жалғыз шешуші дәлел емес.

14. Талап арызды онлайн беруге бола ма?

Иә, талап арызды “Сот кабинеті” арқылы электронды түрде беруге болады. Құжаттар PDF форматында тіркеледі.

15. Ең қауіпсіз жол қандай?

Уақытша сапар болса — екінші ата-ананы жазбаша хабардар ету және баратын елдің талабын тексеру. Тұрақты көшу болса — нотариалды келісім алу, ал келісім болмаса сотқа жүгіну.