Қызметкермен еңбек шарты мен ГПХ шартының айырмашылығы қандай?

Еңбек шарты мен ГПХ шарты деген не?

Қазақстанда жұмыс берушілер адамдармен екі түрлі форматта жұмыс істей алады: еңбек шарты арқылы немесе азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт арқылы. Азаматтық-құқықтық сипаттағы шартты тәжірибеде көбіне ГПХ шарты деп атайды.

Еңбек шарты — бұл жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы тұрақты еңбек қатынасын рәсімдейтін шарт. Мұнда адам белгілі бір лауазымда жұмыс істейді, ішкі еңбек тәртібіне бағынады, ай сайын жалақы алады және еңбек заңнамасындағы кепілдіктерді пайдаланады.

ГПХ шарты — бұл нақты жұмыс нәтижесін орындау немесе белгілі бір қызмет көрсету туралы азаматтық-құқықтық шарт. Мұнда тараптар “жұмыс беруші мен қызметкер” емес, “тапсырыс беруші мен орындаушы” ретінде әрекет етеді.

Қарапайым тілмен айтқанда: еңбек шартында адам компанияның ішкі командасына кіреді, ал ГПХ шартында орындаушы нақты тапсырманы орындап береді. Біріншісі — “күнделікті жұмыс”, екіншісі — “нақты нәтиже”.

Еңбек шартының негізгі белгілері

Еңбек шарты әдетте мына белгілермен сипатталады:

• қызметкер нақты лауазым бойынша жұмыс істейді;
• жұмыс берушінің ішкі еңбек тәртібіне бағынады;
• жұмыс орнында немесе белгіленген форматта жұмыс істейді;
• жұмыс уақыты мен демалыс уақыты белгіленеді;
• ай сайын жалақы төленеді;
• қызметкер жұмысты жеке өзі орындайды;
• еңбек демалысы беріледі;
• жұмыс беруші әлеуметтік және зейнетақы аударымдарын жүргізеді;
• қызметкерге еңбек заңнамасындағы кепілдіктер қолданылады.

Мысалы, заңгер, менеджер, бухгалтер, сату маманы, әкімші, оператор күн сайын компанияның тапсырмасын орындап, жұмыс кестесімен жүрсе, бұл көбіне еңбек қатынасына жатады.

ГПХ шартының негізгі белгілері

ГПХ шартының негізгі ерекшелігі — орындаушы нақты нәтиже береді немесе нақты қызмет көрсетеді. Мұнда еңбек процесі емес, нәтиже маңызды.

ГПХ шартына тән белгілер:

• орындаушы нақты тапсырманы орындайды;
• тараптар тапсырыс беруші және орындаушы деп аталады;
• ішкі еңбек тәртібіне бағыну міндетті емес;
• тұрақты жұмыс уақыты белгіленбейді;
• демалыс, еңбек тәртібі, лауазым сияқты ұғымдар қолданылмайды;
• төлем көбіне орындалған жұмыс нәтижесі үшін жасалады;
• қызмет актімен қабылданады;
• орындаушы жұмысты өз құралдарымен орындауы мүмкін;
• тараптардың қатынасы Азаматтық кодекс нормаларымен реттеледі.

Мысалы, дизайнер логотип жасап берсе, бағдарламашы сайттың бір модулін дайындаса, фотограф бір іс-шараны түсіріп берсе немесе заңгер бір құжат дайындап берсе, бұл ГПХ шарты болуы мүмкін.

Еңбек шарты мен ГПХ шартының басты айырмашылығы

Еңбек шарты мен ГПХ шартының басты айырмашылығы — қатынастың мәнінде.

Еңбек шартында жұмыс беруші қызметкердің еңбек процесін ұйымдастырады: қайда, қашан, қалай жұмыс істеу керек екенін белгілейді. Қызметкер компанияның ішкі тәртібіне бағынады.

ГПХ шартында тапсырыс беруші нақты нәтиже күтеді. Орындаушы жұмысты қалай ұйымдастыратынын өзі шешеді. Ең маңыздысы — шартта көрсетілген қызметті немесе жұмысты орындау.

Негізгі айырмашылықтар кестесі

Қай кезде еңбек шарты жасалуы керек?

Егер адам компанияда тұрақты жұмыс істесе, белгілі бір лауазым атқарса, жұмыс кестесіне бағынса және ай сайын жалақы алса, еңбек шарты жасалуы керек.

Еңбек шарты қажет болатын жағдайлар:

• адам күн сайын немесе тұрақты түрде жұмыс істесе;
• жұмыс орны мен жұмыс уақыты белгіленсе;
• қызметкер басшының тапсырмаларын орындаса;
• ішкі тәртіпке бағынса;
• ай сайын тұрақты ақы алса;
• компанияның штаттық қызметін орындаса;
• жұмыс нәтижесі емес, еңбек процесі маңызды болса.

Мысалы, сату менеджері күн сайын кеңседе немесе онлайн режимде клиенттерге жауап берсе, жұмыс кестесі болса және басшылыққа есеп берсе, оны ГПХ арқылы рәсімдеу қауіпті. Бұл нақты еңбек қатынасына ұқсайды.

Қай кезде ГПХ шарты жасалады?

ГПХ шарты нақты бір жұмыс немесе қызмет үшін қолайлы. Мұнда орындаушы компанияның тұрақты қызметкері болмайды, тек белгілі бір тапсырманы орындайды.

ГПХ шарты мына жағдайларда жасалуы мүмкін:

• бір реттік қызмет көрсету;
• нақты құжат дайындау;
• сайт жасау;
• дизайн әзірлеу;
• жөндеу жұмысын орындау;
• кеңес беру;
• аударма жасау;
• фото немесе видео түсіру;
• белгілі бір жобаны аяқтау;
• нақты нәтиже тапсыру.

Мысалы, компания сырттан маман шақырып, бір презентация, бір келісімшарт, бір сайт немесе бір жарнама мәтінін жасатса, ГПХ шарты орынды болуы мүмкін.

ГПХ шартын еңбек шартының орнына қолдануға бола ма?

Жоқ, егер нақты еңбек қатынасы болса, ГПХ шартын еңбек шартының орнына қолдануға болмайды. Шарттың атауы “ГПХ” деп жазылғанымен, оның ішінде еңбек шартының белгілері болса, ол еңбек шарты ретінде танылуы мүмкін.

Мысалы, шартта:

• лауазым көрсетілсе;
• жұмыс уақыты белгіленсе;
• ішкі тәртіпке бағыну міндеті жазылса;
• ай сайын тұрақты төлем қарастырылса;
• орындаушы басшыға күнделікті есеп берсе;
• еңбек функциясын тұрақты орындаса,

онда бұл қатынас еңбек қатынасы ретінде бағалануы мүмкін.

Бұл жерде атауы емес, мазмұны маңызды. Яғни құжаттың басына “ГПХ” деп жазып қою жеткіліксіз. Егер ішіндегі қатынас еңбек шартына ұқсаса, тәуекел бар.

Жұмыс беруші үшін қандай тәуекелдер бар?

Егер жұмыс беруші нақты қызметкерді ГПХ шартымен рәсімдесе, бірнеше тәуекел туындайды:

• шарт еңбек шарты деп танылуы мүмкін;
• қызметкер еңбек инспекциясына шағымдануы мүмкін;
• сот арқылы еңбек қатынасын тануды талап етуі мүмкін;
• жалақы, демалыс ақысы, өтемақы талап етілуі мүмкін;
• салық және әлеуметтік аударымдар бойынша қосымша міндеттемелер туындауы мүмкін;
• әкімшілік жауапкершілік қаупі болуы мүмкін;
• еңбек дауы компания беделіне әсер етуі мүмкін.

Сондықтан ГПХ шартын “салықты азайту” немесе “қызметкерге демалыс бермеу” үшін қолдану дұрыс емес. Бұл қысқа жол сияқты көрінуі мүмкін, бірақ кейін ұзақ дау болып қайтуы мүмкін.

Қызметкер үшін айырмашылығы қандай?

Еңбек шарты бойынша қызметкерде көбірек кепілдік бар. Ол еңбек демалысына, еңбекке жарамсыздық бойынша төлемдерге, жұмыс уақытының шектелуіне, қауіпсіз еңбек жағдайына және еңбек заңнамасындағы басқа құқықтарға ие болады.

ГПХ шарты бойынша орындаушы еңбек заңнамасындағы толық кепілдіктерді автоматты түрде алмайды. Ол шартта көрсетілген қызметті немесе жұмысты орындап, соның ақысына ие болады.

Сондықтан адам тұрақты қызметкер сияқты жұмыс істеп жүрсе, бірақ онымен ГПХ жасалса, ол өзінің еңбек құқықтарын қорғау үшін еңбек инспекциясына немесе сотқа жүгіне алады.

ГПХ шартында не жазылуы керек?

ГПХ шартында еңбек шартына тән сөздерден сақ болған дұрыс. Шартта нақты нәтиже мен қызмет көлемі көрсетілуі керек.

ГПХ шартында мыналар болуы мүмкін:

• тараптардың деректері;
• қызмет немесе жұмыс сипаттамасы;
• нақты нәтиже;
• орындау мерзімі;
• қызмет құны;
• төлем тәртібі;
• қабылдау-тапсыру актісі;
• тараптардың жауапкершілігі;
• құпиялылық;
• интеллектуалдық меншік құқығы;
• шартты бұзу тәртібі.

Мысалы, “орындаушы ай сайын заңгер болып жұмыс істейді” деп емес, “орындаушы тапсырыс берушінің тапсырмасы бойынша талап арыз жобасын дайындайды” деп жазған дұрыс.

Еңбек шартында не жазылады?

Еңбек шартында әдетте мына талаптар көрсетіледі:

• жұмыс беруші мен қызметкердің деректері;
• лауазым;
• еңбек функциясы;
• жұмыс орны;
• еңбек шартының мерзімі;
• жұмыстың басталу күні;
• жұмыс уақыты мен демалыс тәртібі;
• жалақы мөлшері;
• еңбек жағдайлары;
• тараптардың құқықтары мен міндеттері;
• еңбек шартын тоқтату негіздері.

Еңбек шарты жасалғаннан кейін жұмыс беруші ол туралы мәліметтерді еңбек шарттарын есепке алу жүйесіне енгізуі керек.

Қай шартты таңдаған дұрыс?

Шарт түрін таңдағанда атауға емес, нақты қатынасқа қарау керек.

Егер адам тұрақты жұмыс істесе, компанияның ішкі тәртібіне бағынса, ай сайын жалақы алса және нақты лауазым атқарса — еңбек шарты дұрыс.

Егер адам бір реттік немесе жобалық тапсырма орындаса, нәтижесін тапсырып, соған ақы алса — ГПХ шарты дұрыс.

Қате шарт таңдау кейін дауға, айыппұлға, салықтық тәуекелге және қызметкердің талап қоюына әкелуі мүмкін.

Қорытынды

Еңбек шарты мен ГПХ шартының айырмашылығы өте маңызды. Еңбек шарты қызметкердің тұрақты еңбек қатынасын реттейді, ал ГПХ шарты нақты жұмыс немесе қызмет нәтижесін орындауға арналған.

Егер адам күнделікті қызметкер сияқты жұмыс істесе, оған ГПХ шарты емес, еңбек шарты жасалуы керек. Ал егер ол нақты тапсырманы орындап беретін сыртқы маман болса, ГПХ шарты қолданылуы мүмкін.

Бизнес үшін ең қауіпсіз жол — шарттың атауын емес, нақты мазмұнын дұрыс таңдау. Әйтпесе “ГПХ” деп үнемдеймін деген жұмыс беруші кейін сотта “еңбек шарты екен ғой” деп қосымша төлеп жүруі мүмкін.

FAQ

Еңбек шарты мен ГПХ шартының негізгі айырмашылығы қандай?

Еңбек шартында қызметкер тұрақты еңбек функциясын орындайды және жұмыс берушінің ішкі тәртібіне бағынады. ГПХ шартында орындаушы нақты жұмыс немесе қызмет нәтижесін тапсырады.

ГПХ шартымен тұрақты қызметкерді рәсімдеуге бола ма?

Егер адам тұрақты жұмыс істеп, жұмыс кестесіне бағынып, ай сайын ақы алса, оны ГПХ арқылы рәсімдеу қауіпті. Мұндай қатынас еңбек шарты ретінде танылуы мүмкін.

ГПХ бойынша еңбек демалысы беріле ме?

Жоқ, ГПХ шарты бойынша еңбек демалысы еңбек шартындағыдай берілмейді. Орындаушыға шартта көрсетілген жұмыс немесе қызмет үшін ақы төленеді.

Еңбек шарты бойынша қандай кепілдіктер бар?

Еңбек шарты бойынша қызметкер жалақы, ақылы еңбек демалысы, әлеуметтік аударымдар, еңбек қауіпсіздігі, жұмыс уақытының шектелуі және басқа еңбек құқықтарына ие болады.

ГПХ шартында жұмыс уақыты көрсетіле ме?

Әдетте ГПХ шартында тұрақты жұмыс уақыты көрсетілмеуі керек. Егер нақты жұмыс кестесі, тәртіп және лауазым көрсетілсе, бұл еңбек қатынасының белгісі болуы мүмкін.

ГПХ шарты еңбек шарты деп танылса не болады?

Онда жұмыс берушіге еңбек заңнамасы бойынша міндеттер туындауы мүмкін: жалақы, демалыс ақысы, әлеуметтік төлемдер, өтемақылар және басқа да талаптар қойылуы ықтимал.

Қай кезде ГПХ шарты дұрыс қолданылады?

ГПХ шарты бір реттік немесе жобалық жұмыс үшін дұрыс қолданылады. Мысалы, сайт жасау, дизайн әзірлеу, кеңес беру, құжат дайындау немесе белгілі бір қызмет көрсету.

Жұмыс беруші үшін қай шарт қауіпсіз?

Егер адам штаттағы қызметкер сияқты жұмыс істесе, еңбек шарты қауіпсіз. Егер адам нақты нәтиже тапсыратын тәуелсіз орындаушы болса, ГПХ шарты қолданылуы мүмкін.