Франшиза немесе агенттік келісімшарт қалай жасалады?

Meta title: Франшиза немесе агенттік келісімшарт қалай жасалады?
Meta description: Франшиза және агенттік келісімшарт жасағанда нені ескеру керек: бренд, роялти, комиссия, аумақ, клиенттік база, жауапкершілік және шартты бұзу тәртібі.
URL slug: franshiza-nemese-agenttik-kelisimshart-qalai-zhasalady
Кілт сөздер: франшиза келісімшарты, агенттік келісімшарт, франчайзинг шарты, агенттік шарт, бизнес келісім, роялти, комиссия, брендті пайдалану

Франшиза және агенттік келісімшарт деген не?

Франшиза және агенттік келісімшарт — бизнес жүргізуде жиі қолданылатын екі түрлі құқықтық модель. Екеуі де серіктестікке ұқсайды, бірақ заңдық мәні, тәуекелі және табыс табу тәсілі әртүрлі.

Франшиза — бір тараптың екінші тарапқа брендті, бизнес-модельді, технологияны, стандарттарды, ноу-хауды және басқа коммерциялық құралдарды пайдалануға құқық беруі.

Агенттік келісімшарт — бір тараптың екінші тараптың мүддесі үшін клиент іздеуі, мәміле жасауға көмектесуі, тауар немесе қызмет сатуы және сол үшін комиссия алуы.

Қарапайым тілмен айтқанда, франшиза — дайын бизнес-модельді пайдалану. Агенттік келісім — клиент әкелу немесе сату бойынша делдалдық жұмыс.

Франшиза мен агенттік келісімнің айырмашылығы қандай?

Бұл екі шартты шатастыруға болмайды. Себебі олардың мақсаты бөлек.

Франшизада:

• брендті пайдалану құқығы беріледі;
• бизнес стандарттары сақталуы керек;
• франчайзер бақылау жүргізеді;
• паушалдық жарна және роялти болуы мүмкін;
• франчайзи брендпен жұмыс істейді;
• оқыту, қолдау, маркетинг берілуі мүмкін.

Агенттік келісімде:

• агент клиент табады немесе мәміле жасауға көмектеседі;
• агент комиссия алады;
• брендті толық пайдалану құқығы берілмеуі мүмкін;
• агент көбіне негізгі компания атынан немесе оның мүддесі үшін әрекет етеді;
• бизнес-модель толық берілмейді.

Егер компания өз атауын, логотипін, стандартын, технологиясын және бизнес жүргізу жүйесін берсе — бұл франшизаға жақын. Егер тек клиент әкелсе немесе сатуға көмектессе — бұл агенттік келісімге жақын.

Франшиза келісімшартында не болуы керек?

Франшиза келісімшартында ең маңыздысы — қандай құқықтар берілетіні және олар қалай пайдаланылатыны.

Шартта мыналар көрсетілуі керек:

• франчайзер мен франчайзидің деректері;
• брендті пайдалану тәртібі;
• тауар белгісі, логотип, сайт, дизайн, атау;
• бизнес-модель және стандарттар;
• аумақ;
• қызмет түрі;
• роялти және басқа төлемдер;
• оқыту және қолдау;
• сапа бақылауы;
• жарнама және маркетинг;
• құпиялық;
• клиенттік база;
• шарт мерзімі;
• шартты бұзу тәртібі;
• жауапкершілік.

Франшиза шарты жай “брендті қолдана бер” деген құжат болмауы керек. Онда бизнес қалай жүргізілетіні нақты жазылуы тиіс.

Агенттік келісімшартта не болуы керек?

Агенттік келісімшартта агенттің нақты не істейтіні жазылады.

Мысалы:

• клиент іздейді;
• өтінім қабылдайды;
• келіссөз жүргізеді;
• тауар сатады;
• қызметті ұсынады;
• мәміле жасауға көмектеседі;
• тапсырыс жинайды;
• компания атынан әрекет етеді немесе өз атынан әрекет етеді.

Шартта міндетті түрде көрсетіледі:

• агенттің өкілеттігі;
• агент қандай аумақта жұмыс істейді;
• комиссия мөлшері;
• комиссия қашан төленеді;
• клиент кімге тиесілі;
• агент қандай ақпарат бере алады;
• агент компания атынан шартқа қол қоя ала ма;
• есеп беру тәртібі;
• жарнама жүргізу тәртібі;
• жауапкершілік;
• шартты тоқтату тәртібі.

Ең қауіпті мәселе — агент клиентті тауып алып, кейін сол клиентті өзіне алып кетуі. Сондықтан клиенттік база, WhatsApp, CRM және келіссөздер тарихы шартта нақты қорғалуы керек.

Франшиза шарты үшін брендті тіркеу маңызды ма?

Иә, өте маңызды. Франшиза беруші өз брендін, логотипін, атауын, тауар белгісін және басқа зияткерлік меншік объектілерін қорғауы керек.

Егер бренд тіркелмесе, франшиза беру қауіпті болуы мүмкін. Себебі ертең басқа адам сол атауды тіркеп алуы немесе франчайзи брендті өз пайдасына пайдаланып кетуі мүмкін.

Сондықтан франшиза бермес бұрын:

• тауар белгісін тексеру;
• логотипті қорғау;
• доменді компания атына рәсімдеу;
• әлеуметтік желілерді бақылауда ұстау;
• брендбук дайындау;
• коммерциялық құпия режимін енгізу;

ұсынылады.

Төлемдер қалай көрсетіледі?

Франшиза шартында төлемдер бірнеше түрде болуы мүмкін:

• паушалдық жарна;
• ай сайынғы роялти;
• маркетингтік жарна;
• оқыту ақысы;
• жабдық немесе материал үшін төлем;
• бағдарламалық қамтамасыз ету үшін төлем.

Агенттік келісімде көбіне комиссия көрсетіледі:

• сатылымнан пайыз;
• әр клиент үшін нақты сома;
• әр мәміледен комиссия;
• ай сайынғы агенттік сыйақы;
• нәтиже бойынша бонус.

Мысалы:

“Агентке сыйақы нақты төленген мәміле сомасының 10% мөлшерінде төленеді.”

Комиссияны “клиент келді” деген факт бойынша емес, нақты төлем түскеннен кейін төлеген қауіпсіз.

Аумақ және эксклюзивтілік

Франшиза немесе агенттік келісімде аумақ нақты жазылуы керек.

Мысалы:

• Алматы қаласы;
• Астана қаласы;
• Шымкент қаласы;
• Қазақстан Республикасы;
• нақты аудан;
• онлайн сату аумағы.

Егер серіктеске эксклюзив берілсе, шартта оның шегі көрсетілуі керек:

• қандай аумақта эксклюзив бар;
• қандай қызмет түріне қолданылады;
• қандай мерзімге беріледі;
• жоспар орындалмаса, эксклюзив сақтала ма;
• компания өзі сол аумақта сата ала ма.

Эксклюзивтілік дұрыс жазылмаса, кейін “бұл менің аумағым” деген дау туындайды.

Клиенттік база кімге тиесілі?

Бұл ең маңызды пункттердің бірі. Франшиза немесе агенттік модельде клиенттік база, CRM, WhatsApp, Instagram, сайт және өтінімдер нақты қорғалуы керек.

Шартта мыналар жазылуы тиіс:

• клиенттік база кімге тиесілі;
• агент немесе франчайзи клиенттерді өзіне алып кете ала ма;
• клиенттермен жеке жұмыс істеуге бола ма;
• шарт тоқтағаннан кейін клиенттерге хабарласуға бола ма;
• CRM деректерін көшіруге бола ма;
• WhatsApp хаттарын сақтап қалуға бола ма;
• клиенттік базаны үшінші тұлғаға беруге бола ма.

Мысалы:

“Клиенттік база, өтінімдер, келіссөздер тарихы және CRM деректері компанияның коммерциялық құпиясы болып табылады.”

Бұл пункт болмаса, серіктес дайын клиенттермен кетіп қалуы мүмкін. Бизнес үшін бұл ауыр соққы.

Сапа стандарттары

Франшиза шартында сапа стандарттары міндетті түрде болуы керек. Себебі бір франчайзидің нашар жұмысы бүкіл брендтің беделіне әсер етеді.

Стандарттар мыналарды қамтуы мүмкін:

• қызмет көрсету ережесі;
• клиентпен сөйлесу скрипті;
• интерьер немесе дизайн;
• форма;
• баға саясаты;
• құжат үлгілері;
• жарнама материалдары;
• қызметкерлерді оқыту;
• шағымдарды қарау тәртібі.

Агенттік келісімде де сапа стандарттары керек. Агент клиентпен сөйлескенде компания атынан әрекет етуі мүмкін. Сондықтан ол жалған ақпарат бермеуі, артық уәде айтпауы және компания беделіне зиян келтірмеуі тиіс.

Құпиялық және коммерциялық құпия

Франшиза мен агенттік шартта міндетті түрде құпиялық пункті болуы керек.

Қорғалатын ақпарат:

• клиенттік база;
• баға саясаты;
• бизнес-модель;
• маркетинг стратегиясы;
• келісімшарт үлгілері;
• оқыту материалдары;
• скрипттер;
• жеткізушілер;
• қаржылық көрсеткіштер;
• CRM және WhatsApp деректері.

Шартта бұл ақпаратты көшіруге, үшінші тұлғаға беруге, бәсекелес бизнеске пайдалануға тыйым салу керек.

Бәсекелестікке шектеу қоюға бола ма?

Шартта серіктестің дәл сол бизнес-модельді көшіріп, бәсекелес бизнес ашуына немесе клиенттерді алып кетуіне шектеу қоюға болады. Бірақ мұндай шектеулер нақты, әділ және шамадан тыс болмауы керек.

Мысалы:

• шарт мерзімі ішінде бәсекелес бизнес ашпау;
• клиенттерді өзіне алмау;
• қызметкерлерді шақырмау;
• коммерциялық ақпаратты пайдаланбау;
• шарт тоқтағаннан кейін белгілі мерзім ішінде клиенттерге шықпау.

Егер шектеу тым кең жазылса, оны орындау қиын болуы мүмкін. Сондықтан нақты әрі дәл жазу керек.

Жарнама және маркетинг

Франшиза шартында жарнама тәртібі көрсетілуі керек:

• жарнаманы кім жүргізеді;
• брендтік материалдарды кім бекітеді;
• жарнама бюджеті кімнің есебінен;
• әлеуметтік желі кімнің бақылауында;
• сайтқа өтінімдер кімге түседі;
• лидтер қалай бөлінеді;
• жарнамада қандай сөздерді қолдануға болмайды.

Агенттік келісімде де жарнама шектеулері маңызды. Агент клиент тарту үшін жалған уәде, негізсіз жеңілдік немесе компания бекітпеген акция қолданбауы керек.

Есеп беру тәртібі

Серіктес немесе агент тұрақты есеп беруге міндетті болуы керек.

Есепте мыналар болуы мүмкін:

• келген клиент саны;
• жасалған мәмілелер;
• түскен төлемдер;
• қайтарымдар;
• шағымдар;
• жарнама шығындары;
• CRM деректері;
• сатылым жоспарының орындалуы.

Есеп беру мерзімі нақты жазылады:

• күн сайын;
• апта сайын;
• ай сайын;
• тоқсан сайын.

Есеп болмаса, бақылау болмайды. Бақылау болмаса, бизнес “кім не істеп жатыр?” деген хаосқа кетеді.

Жауапкершілік

Шартта жауапкершілік нақты болуы керек.

Мысалы:

• брендті заңсыз пайдалану;
• клиенттік базаны көшіру;
• роялти немесе комиссия төлемеу;
• жалған ақпарат беру;
• сапа стандарттарын бұзу;
• құпия ақпаратты жариялау;
• бәсекелес бизнес ашу;
• есеп бермеу;
• компания атынан рұқсатсыз шарт жасау.

Жауапкершілік ретінде айыппұл, залалды өтеу, шартты бұзу, құқықтарды тоқтату және сотқа жүгіну көзделуі мүмкін.

Шартты бұзу тәртібі

Франшиза немесе агенттік келісімде шартты бұзу тәртібі міндетті түрде көрсетілуі керек.

Онда мыналар жазылады:

• шарт қандай жағдайда бұзылады;
• қанша күн бұрын ескерту беріледі;
• бұзылғаннан кейін брендті пайдалану тоқтатыла ма;
• әлеуметтік желі, CRM, сайт, құжаттар қалай қайтарылады;
• клиенттік база кімде қалады;
• төленбеген комиссия немесе роялти қалай есептеледі;
• құпиялық міндеттемесі сақтала ма.

Шарт аяқталғаннан кейін серіктес брендті, логотипті, клиенттік базаны және материалдарды пайдаланбауы керек.

Франшиза немесе агенттік шарт жасағанда жиі қателіктер

Көп бизнес иелері мына қателіктерді жібереді:

1. Франшиза мен агенттікті шатастырады
2. Брендті тіркемей франшиза береді
3. Клиенттік базаны қорғамайды
4. Роялти немесе комиссия тәртібін нақты жазбайды
5. Аумақты көрсетпейді
6. Эксклюзив шарттарын түсініксіз жазады
7. Сапа стандарттарын бекітпейді
8. Құпиялық пунктін қоспайды
9. Бәсекелестікке шектеу қоймайды
10. Шартты бұзу тәртібін жазбайды

Мұндай қателіктер кейін клиенттен, брендтен немесе табыстан айырылуға әкелуі мүмкін.

Қорытынды

Франшиза немесе агенттік келісімшарт жасау кезінде ең бастысы — құқықтық модельді дұрыс таңдау. Егер серіктеске бренд, бизнес-модель және стандарттар берілсе, бұл франшизаға жақын. Егер серіктес тек клиент әкеліп, комиссия алса, бұл агенттік келісімге жақын.

Шартта бренд, аумақ, төлем, комиссия, роялти, клиенттік база, сапа стандарттары, құпиялық, жауапкершілік және шартты бұзу тәртібі нақты жазылуы керек.

Дұрыс жасалған келісім бизнесті қорғайды. Ал дұрыс жасалмаған келісім серіктеске брендті де, клиентті де, бизнес-модельді де алып кетуге мүмкіндік беруі мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Франшиза мен агенттік келісімнің айырмашылығы қандай?

Франшиза — бренд пен бизнес-модельді пайдалану құқығын беру. Агенттік келісім — клиент тарту немесе мәміле жасауға көмектесу үшін комиссия алу.

Франшиза беру үшін брендті тіркеу керек пе?

Иә, брендті, логотипті және тауар белгісін алдын ала қорғаған дұрыс. Бұл франшиза берушінің құқығын күшейтеді.

Агент клиентті өзіне алып кетпеуі үшін не істеу керек?

Шартта клиенттік база компанияға тиесілі екенін, агенттің клиенттерді өзіне алуға құқығы жоқ екенін және құпиялық міндеттемесін жазу керек.

Агентке комиссия қашан төленеді?

Ең қауіпсіз нұсқа — комиссияны клиент нақты төлем жасағаннан кейін төлеу.

Франшиза шартында роялти міндетті ме?

Міндетті емес, бірақ франшиза модельдерінде роялти жиі қолданылады. Оның мөлшері мен төлеу тәртібі шартта жазылады.

Эксклюзивті аумақ беруге бола ма?

Болады. Бірақ аумақ, мерзім, жоспар және эксклюзивті жоғалту шарттары нақты жазылуы керек.

Шарт аяқталғаннан кейін серіктес брендті пайдалана ала ма?

Жоқ, егер шартта өзгеше көзделмесе. Шарт тоқтағаннан кейін брендті, логотипті және материалдарды пайдалану тоқтатылуы тиіс.

Мұндай шартты заңгерге жасатқан дұрыс па?

Иә. Себебі франшиза және агенттік шартта бренд, клиенттік база, ақша, комиссия, жауапкершілік және коммерциялық құпия сияқты маңызды мәселелер бар.