Балаға психологиялық қысым деген не?

Балаға психологиялық қысым — баланың ішкі күйіне, қауіпсіздік сезіміне, өзін-өзі бағалауына және қалыпты дамуына зиян келтіретін сөздер, әрекеттер немесе тұрақты мінез-құлық.

Бұл тек ұрып-соғу емес. Кейде балаға физикалық күш қолданылмаса да, оның психикасына ауыр зиян келуі мүмкін. Мысалы, баланы қорқыту, кемсіту, кінәлау, “сен ешкімге керек емессің” деп айту, бір ата-анасына қарсы қою, баланы сот немесе алимент дауына құрал ету — мұның бәрі психологиялық қысым белгілері болуы мүмкін.

Психологиялық қысым кейде сырт көзге байқалмайды. Бірақ балада қорқыныш, тұйықталу, жылауықтық, ұйқының бұзылуы, сабақ үлгерімінің төмендеуі, ата-ананың бірінен қорқу немесе өзін кінәлі сезіну сияқты белгілер пайда болуы мүмкін.

Қысқасы, “қол тигізген жоқ қой” деген сөз психологиялық зиян жоқ дегенді білдірмейді. Кейде сөз де соққыдан кем ауыр болмайды.

Психологиялық қысымның қандай түрлері бар?

Балаға психологиялық қысым әртүрлі түрде көрінуі мүмкін.

Ең жиі кездесетін түрлері:

• баланы қорқыту;
• үнемі айқайлау;
• баланы кемсіту немесе мазақ ету;
• “сен жаман баласың” деп кінәлау;
• баланы бір ата-анасына қарсы қою;
• “анаң/әкең сені жақсы көрмейді” деп айту;
• баланы алимент, мүлік немесе сот дауына араластыру;
• баладан екінші ата-ананы таңдауды талап ету;
• баланы жазалау үшін сөйлеспей қою;
• баланың сезімін елемеу;
• баланың пікірін қорқытып өзгерту;
• баланы бақылауда ұстау үшін манипуляция жасау;
• телефонмен сөйлесуге немесе екінші ата-анамен кездесуге қорқыту арқылы тыйым салу;
• баланың жеке хаттарын, телефонын, күнделігін негізсіз бақылау;
• баланың өзін төмен сезінуіне әкелетін тұрақты сөздер айту.

Мұндай әрекеттер ұзақ уақыт қайталанса, балада тұрақты қорқыныш, мазасыздық, өзін кінәлі сезіну, ашушаңдық немесе тұйықталу пайда болуы мүмкін.

Қандай белгілерге назар аудару керек?

Балаға психологиялық қысым жасалып жатқанын мына белгілерден байқауға болады:

• бала бұрынғыдан көп жылайды;
• тұйықталып қалады;
• бір ата-анасынан немесе белгілі бір адамнан қорқады;
• үйге немесе мектепке барғысы келмейді;
• ұйқысы бұзылады;
• қорқынышты түс көреді;
• тәбеті төмендейді;
• сабақ үлгерімі нашарлайды;
• өзін кінәлі сезінеді;
• “мен жаманмын”, “мені ешкім жақсы көрмейді” деп айтады;
• агрессивті болып кетеді;
• кіші балалар сияқты әрекет ете бастайды;
• денесінде ауру белгісі жоқ болса да, басы, іші ауыратынын айтады;
• екінші ата-анамен сөйлесуден қорқады;
• өзіне зиян келтіру туралы сөз айтуы мүмкін.

Егер бала өзіне зиян келтіру, өмірден кету немесе “өмір сүргім келмейді” деген сөздер айтса, бұл шұғыл белгі. Мұндай жағдайда бірден маманға, психологқа, дәрігерге, полицияға немесе шұғыл көмек қызметтеріне жүгіну керек.

Ең алдымен не істеу керек?

Егер балаға психологиялық қысым жасалып жатыр деп күдіктенсеңіз, алдымен баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек.

Әрекет алгоритмі:

1. Баламен тыныш, қауіпсіз жерде сөйлесу.
2. Баланы кінәламау және қорқытпау.
3. “Неге үндемедің?” деп қысым жасамау.
4. Баланың айтқанын мұқият тыңдау.
5. Болған жағдайларды күн, уақыт, орын бойынша жазып отыру.
6. Хаттар, аудио, видео, скриншоттар болса, сақтау.
7. Мектеп психологына немесе тәуелсіз психологқа жүгіну.
8. Қорғаншылық және қамқоршылық органына өтініш беру.
9. Қауіп немесе қорқыту болса, полицияға арыз жазу.
10. Қажет болса, сот арқылы баланы қорғау шараларын сұрау.

Балаға “сен кінәлі емессің” дегенді түсіндіру өте маңызды. Себебі психологиялық қысым көрген балалар көбіне бәріне өзін кінәлі сезінеді.

Баламен қалай сөйлесу керек?

Баламен сөйлескен кезде өте абай болу керек. Тергеу жүргізгендей сұрақ қоюға болмайды.

Дұрыс сұрақтар:

• “Саған не болды?”
• “Өзіңді қалай сезініп жүрсің?”
• “Сені біреу қорқытты ма?”
• “Сен маған айтып бере аласың, мен сені тыңдаймын.”
• “Сен кінәлі емессің.”
• “Мен сені қорғауға көмектесемін.”

Дұрыс емес сұрақтар:

• “Неге бірден айтпадың?”
• “Өтірік айтып тұрған жоқсың ба?”
• “Сен өзің кінәлі шығарсың?”
• “Енді сотта бәрін айтып бересің!”
• “Әкеңді/анаңды жек көресің ғой, иә?”

Баланы бір ата-анаға қарсы мәжбүрлеуге болмайды. Мақсат — баланың нақты жағдайын түсіну және оны қорғау.

Қандай дәлелдер жинау керек?

Психологиялық қысымды дәлелдеу физикалық жарақатқа қарағанда қиынырақ болуы мүмкін. Сондықтан дәлелдерді жүйелі жинау маңызды.

Мына дәлелдер қажет болуы мүмкін:

• WhatsApp, Telegram, SMS хаттары;
• аудио жазбалар;
• видео жазбалар;
• баланың дауыстық хабарламалары;
• баланың қорқыныш немесе қысым туралы айтқан жазбалары;
• мектеп психологының қорытындысы;
• тәуелсіз психологтың қорытындысы;
• дәрігердің анықтамасы;
• мектептен немесе балабақшадан мінездеме;
• баланың сабақ үлгерімінің өзгеруі туралы құжаттар;
• куәлардың түсініктемелері;
• көршілердің, туыстардың, мұғалімдердің түсініктемелері;
• полицияға жазылған арыздар;
• қорғаншылық органына жазылған өтініштер;
• сот орындаушы немесе сот құжаттары, егер кездесу тәртібі бұзылса;
• баланың күнделігіндегі немесе жазбасындағы мәліметтер, егер бар болса.

Дәлел жинағанда заңды бұзбау керек. Жалған дәлел жасауға, баланы жаттатуға, қысыммен видео түсіруге болмайды. Бұл кейін сотта кері әсер етуі мүмкін.

Қайда жүгіну керек?

Жағдайдың ауырлығына қарай бірнеше органға жүгінуге болады.

1. Қорғаншылық және қамқоршылық органы

Егер балаға ата-анасы, туысы немесе бірге тұратын адам қысым жасаса, қорғаншылық органына өтініш беруге болады.

Қорғаншылық органы:

• баланың жағдайын тексере алады;
• ата-аналармен сөйлесе алады;
• тұрғын үй-тұрмыстық жағдайды қарай алады;
• мектептен немесе балабақшадан мәлімет сұрата алады;
• сотқа қорытынды бере алады;
• баланың мүддесіне қатысты ұсыныс жасай алады.

2. Полиция

Егер қорқыту, зорлық, мәжбүрлеу, қоқан-лоқы, балаға қауіп немесе тұрмыстық зорлық-зомбылық белгілері болса, полицияға арыз беру керек.

Полицияға жүгіну әсіресе қажет, егер:

• бала қорқып жүрсе;
• балаға қауіп төнсе;
• балаға күш қолдану қаупі болса;
• бала өзіне зиян келтіру туралы айтса;
• ересек адам баланы қорқытып, үндемеуге мәжбүрлесе;
• бала үйде өзін қауіпсіз сезінбесе.

3. Мектеп немесе балабақша

Егер қысым мектепте, балабақшада немесе оқу ортасында болса, директорға, сынып жетекшісіне, мектеп психологына, әлеуметтік педагогқа жазбаша өтініш беру керек.

Мектеп әкімшілігінен:

• жағдайды тексеруді;
• баламен психологтың жұмыс істеуін;
• буллинг немесе қысым фактісін анықтауды;
• ата-аналармен сөйлесуді;
• жазбаша жауап беруді сұрауға болады.

4. Психолог немесе дәрігер

Баланың психологиялық жағдайын бағалау үшін психологқа жүгінген дұрыс. Егер балада ұйқы, қорқыныш, үрей, тұйықталу, өзіне зиян келтіру белгілері болса, дәрігер немесе психиатр көмегі қажет болуы мүмкін.

Психологтың қорытындысы сотта немесе қорғаншылық органында маңызды дәлел болуы мүмкін.

5. Сот

Егер қысым ата-ананың бірінен болса және балаға зиян келіп жатса, сотқа жүгінуге болады.

Соттан:

• баланың тұрғылықты жерін өзгерту;
• баламен кездесу тәртібін шектеу;
• кездесуді үшінші адамның қатысуымен өткізу;
• ата-ана құқықтарын шектеу;
• ауыр жағдайда ата-ана құқықтарынан айыру;
• баланың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шараларын қолдану сұралуы мүмкін.

Егер қысым әкесі немесе анасы тарапынан болса

Егер психологиялық қысымды баланың ата-анасының бірі жасаса, бұл өте мұқият қаралатын жағдай.

Мысалы:

• балаға “анаң сені тастап кетті” деп айту;
• “әкең сені жақсы көрмейді” деп сендіру;
• баланы екінші ата-анамен сөйлескені үшін жазалау;
• баланы сотта белгілі бір сөз айтуға мәжбүрлеу;
• баладан ата-ананың бірін таңдауды талап ету;
• баланы алимент немесе мүлік дауына араластыру;
• баланың көзінше екінші ата-ананы қорлау.

Мұндай әрекеттер баланың психикасына зиян келтіруі мүмкін және сотта ата-ананың мінез-құлқын бағалауға әсер етеді.

Егер қысым баламен кездесу кезінде жасалса, соттан кездесу тәртібін өзгерту немесе шектеу сұрауға болады. Мысалы, кездесу анасының немесе үшінші адамның қатысуымен, қысқа мерзімге немесе психологтың ұсынысына сәйкес белгіленуі мүмкін.

Егер қысым мектепте болса

Егер балаға мектепте психологиялық қысым жасалса, мысалы мұғалім, сыныптастары немесе басқа оқушылар тарапынан буллинг болса, ата-ана жазбаша түрде мектеп әкімшілігіне жүгінуі керек.

Өтініште:

• қысым жасаған адамның аты-жөні;
• оқиға болған күндер;
• балаға не айтылғаны немесе не істелгені;
• куәлар;
• скриншоттар немесе хаттар;
• баланың жағдайы;
• мектептен қандай шара сұралатыны көрсетіледі.

Мектептен жазбаша жауап алу маңызды. Егер мектеп әрекет етпесе, білім бөліміне, прокуратураға, қорғаншылық органына немесе полицияға жүгінуге болады.

Егер қысым интернетте болса

Кейде психологиялық қысым онлайн түрде жасалады. Бұл кибербуллинг болуы мүмкін.

Мысалы:

• балаға қорлайтын хабарлама жазу;
• баланың суретін рұқсатсыз тарату;
• чатта мазақ ету;
• әлеуметтік желіде қорлау;
• жалған аккаунт арқылы қорқыту;
• интимдік немесе жеке мәліметпен бопсалау;
• баланы топтан шығарып, әдейі оқшаулау.

Мұндай жағдайда:

1. Хабарламаларды өшірмей сақтау.
2. Скриншот жасау.
3. Аккаунт сілтемесін сақтау.
4. Мектепке хабарлау, егер балалар бір мектепте оқыса.
5. Полицияға арыз беру, егер қорқыту, бопсалау немесе жеке мәлімет тарату болса.
6. Платформаға шағым беру.

Қорғаншылық органына өтініш қалай жазылады?

Өтініште мыналар көрсетіледі:

• кімге жолданады;
• өтініш берушінің деректері;
• баланың аты-жөні, туған күні;
• қысым жасап жүрген адамның деректері;
• қысым қандай түрде жасалып жатқанын нақты жазу;
• болған оқиғалардың күні мен мән-жайы;
• баланың мінез-құлқындағы өзгерістер;
• қандай дәлелдер бар;
• баланың қауіпсіздігін тексеруді сұрау;
• қажет болса, баланың психологиялық жағдайын бағалауды сұрау;
• қорғаншылық органынан қорытынды беруді сұрау.

Мысалы, сұрау бөлігі былай болуы мүмкін:

“Кәмелетке толмаған баланың психологиялық жағдайына теріс әсер ететін мән-жайларды тексеруді, баланың мүддесін қорғау бойынша шара қабылдауды және сотқа ұсыну үшін қорытынды беруді сұраймын.”

Полицияға арыз қалай жазылады?

Полицияға арызда нақты фактілер болуы керек.

Арызда мыналар көрсетіледі:

• баланың деректері;
• қысым жасаушы адамның деректері;
• қысымның түрі;
• нақты сөздер немесе әрекеттер;
• қашан және қай жерде болғаны;
• куәлар;
• дәлелдер;
• баланың қазіргі жағдайы;
• қауіп бар-жоғы;
• тексеру жүргізуді және заңды шара қабылдауды сұрау.

Егер балаға нақты қауіп болса, арызда “баланың қауіпсіздігіне қауіп бар” деп нақты көрсету керек.

Сотта қандай талап қоюға болады?

Жағдайға қарай соттан мынадай талаптар сұралуы мүмкін:

• баланың тұрғылықты жерін бір ата-анамен анықтау;
• баламен кездесу тәртібін өзгерту;
• кездесуді шектеу;
• кездесуді үшінші адамның қатысуымен белгілеу;
• кездесуді уақытша тоқтату;
• ата-ана құқықтарын шектеу;
• ата-ана құқықтарынан айыру;
• баланы психологиялық қысымнан қорғау үшін нақты шаралар қолдану.

Егер қысым баланың екінші ата-анамен кездесуіне байланысты болса, сотқа нақты кездесу тәртібін ұсыну керек: күндер, уақыт, орын, қатысатын адамдар, телефон немесе бейнеқоңырау тәртібі.

Ата-ана құқығынан айыруға негіз бола ма?

Иә, егер психологиялық қысым балаға жүйелі түрде жасалып, оның денсаулығына, дамуына немесе қауіпсіздігіне зиян келтірсе, бұл ата-ана құқықтарын шектеуге немесе ата-ана құқықтарынан айыруға негіз болуы мүмкін.

Бірақ сот мұндай шешімді бір ғана сөзге қарап шығармайды. Міндетті түрде дәлелдер қажет:

• психолог қорытындысы;
• қорғаншылық органының қорытындысы;
• полиция материалдары;
• куәлар;
• хаттар;
• аудио-видео;
• мектеп немесе дәрігер құжаттары.

Ата-ана құқығынан айыру — ең ауыр шара. Сондықтан сот алдымен баланың мүддесіне қай шара тиімді екенін қарайды.

Баланы бір ата-анаға қарсы қою психологиялық қысым бола ма?

Иә, баланы анасына немесе әкесіне қарсы қою психологиялық қысымның бір түрі болуы мүмкін.

Мысалы:

• “әкең сені тастап кетті”;
• “анаң жаман адам”;
• “әкеге барсаң, мен сені жақсы көрмеймін”;
• “сотта осылай айтасың”;
• “анаңмен сөйлессең, жазалаймын”;
• “әкең алимент төлемейді, сондықтан оны жек көруің керек”.

Мұндай сөздер баланың ішкі конфликтісін күшейтеді. Бала екі ата-ананың арасында қысылып, өзін кінәлі сезінуі мүмкін.

Сот мұндай мінез-құлықты ата-ананың баланың мүддесіне қарсы әрекеті ретінде бағалауы мүмкін.

Баланың пікірі қалай ескеріледі?

Баланың пікірі оның жасына және даму деңгейіне қарай ескерілуі мүмкін. Бірақ бала қысым жағдайында болса, оның айтқан сөзіне абай қарау керек.

Мысалы, бала “әкемді көргім келмейді” немесе “анаммен тұрғым келмейді” деуі мүмкін. Бірақ сот пен қорғаншылық органы оның себебін анықтауы керек:

• бала шынымен қорқа ма;
• оған біреу әсер етті ме;
• оны белгілі бір сөз айтуға мәжбүрледі ме;
• бала өзін қауіпсіз сезіне ме;
• психолог не дейді.

Баланың пікірі маңызды, бірақ жалғыз шешуші дәлел емес.

Қандай қателіктер жібермеу керек?

Ата-аналар мына қателіктерден сақтануы керек:

• баланы қайта-қайта тергеу сияқты сұраққа алу;
• баланы сотқа дайындату үшін сөз жаттату;
• екінші ата-ананы дәлелсіз қаралау;
• жалған дәлел жасау;
• баланы видеоға түсіруге мәжбүрлеу;
• “сен міндетті түрде осылай айтасың” деп қысым жасау;
• қорғаншылық органына кеш жүгіну;
• психологқа апармау;
• полицияға нақты факт жазбау;
• баланың эмоциялық жағдайын елемеу.

Баланы қорғау керек, бірақ оны дәлел жинау құралына айналдырмау керек. Бұл өте маңызды.

Қандай жағдайда шұғыл көмек қажет?

Шұғыл көмек қажет, егер:

• бала өзіне зиян келтіргісі келетінін айтса;
• бала үйге барудан қорқатын болса;
• балаға қоқан-лоқы жасалса;
• бала жоғалып кетсе;
• бала зорлық немесе қорқыту туралы айтса;
• бала қатты күйзелісте болса;
• балаға қысым жасап жатқан адаммен жалғыз қалу қауіпті болса.

Мұндай жағдайда полицияға, жедел жәрдемге, қорғаншылық органына және балаларға көмек көрсететін байланыс орталықтарына жүгіну керек.

Қорытынды

Балаға психологиялық қысым жасалса, бұл жағдайды “жай сөз ғой” деп қалдыруға болмайды. Психологиялық қысым баланың дамуына, мінез-құлқына, денсаулығына және қауіпсіздік сезіміне ауыр әсер етуі мүмкін.

Ең дұрыс әрекет — баланы тыныш тыңдау, дәлелдерді сақтау, психологқа жүгіну, қорғаншылық органына өтініш беру, қауіп болса полицияға хабарлау және қажет болған жағдайда сот арқылы баланың мүддесін қорғау.

Басты мақсат — ата-аналардың бірін жазалау емес, баланың қауіпсіздігін, психологиялық тұрақтылығын және қалыпты дамуын қорғау.

FAQ: Балаға психологиялық қысым жасалса не істеу керек?

1. Балаға психологиялық қысым деген не?

Бұл баланың психикасына, қауіпсіздік сезіміне және дамуына зиян келтіретін қорқыту, кемсіту, айқайлау, манипуляция, кінәлау, баланы бір ата-анаға қарсы қою сияқты әрекеттер.

2. Психологиялық қысым дәлелдене ме?

Иә, дәлелденуі мүмкін. Ол үшін хаттар, аудио, видео, куәлар, психолог қорытындысы, мектеп немесе балабақша құжаттары, полиция және қорғаншылық органына өтініштер қажет болуы мүмкін.

3. Қайда жүгіну керек?

Қорғаншылық органына, полицияға, мектеп әкімшілігіне, мектеп психологына, тәуелсіз психологқа және қажет болса сотқа жүгінуге болады.

4. Егер қысымды ата-ананың бірі жасаса не істеу керек?

Дәлел жинап, қорғаншылық органына жүгіну керек. Қауіп болса полицияға арыз беріледі. Қажет жағдайда соттан кездесу тәртібін шектеу, өзгерту немесе ата-ана құқықтарын шектеу сұралады.

5. Баланы екінші ата-анаға қарсы қою психологиялық қысым ба?

Иә, егер балаға анасына немесе әкесіне қарсы тұрақты түрде теріс ақпарат берілсе, қорқытылса немесе таңдау жасауға мәжбүрленсе, бұл психологиялық қысым ретінде бағалануы мүмкін.

6. Мектепте балаға қысым жасалса не істеу керек?

Мектеп директорына, сынып жетекшісіне, мектеп психологына жазбаша өтініш беру керек. Егер мектеп әрекет етпесе, білім бөліміне, қорғаншылық органына немесе полицияға жүгінуге болады.

7. Интернетте қорқытып немесе мазақтаса не істеу керек?

Хабарламаларды өшірмей сақтау, скриншот жасау, аккаунт сілтемесін сақтау, мектепке хабарлау және қауіп немесе бопсалау болса полицияға арыз беру керек.

8. Психолог қорытындысы сотта маңызды ма?

Иә, психолог қорытындысы баланың эмоционалдық жағдайын дәлелдеуге көмектеседі. Бірақ сот оны басқа дәлелдермен бірге бағалайды.

9. Полицияға қашан жүгіну керек?

Егер қорқыту, қоқан-лоқы, зорлық, өзіне зиян келтіру қаупі, баланың қауіпсіздігіне қатер болса, полицияға дереу жүгіну керек.

10. Қорғаншылық органы не істей алады?

Қорғаншылық органы баланың жағдайын тексеріп, ата-аналармен сөйлесіп, тұрғын үй жағдайын қарап, сотқа қорытынды бере алады және баланың мүддесін қорғау бойынша шара ұсына алады.

11. Сот кездесу тәртібін шектей ала ма?

Иә, егер кездесу кезінде балаға психологиялық қысым жасалса, сот кездесуді шектеуі, үшінші адамның қатысуымен өткізуі немесе тәртіпті өзгертуі мүмкін.

12. Психологиялық қысым ата-ана құқығынан айыруға негіз бола ма?

Егер қысым жүйелі, ауыр және балаға нақты зиян келтірсе, бұл ата-ана құқықтарын шектеуге немесе ата-ана құқықтарынан айыруға негіз болуы мүмкін.

13. Баланың пікірі ескеріле ме?

Иә, баланың жасы мен даму деңгейіне қарай ескеріледі. Бірақ сот баланың пікірі қысымсыз айтылғанын тексеруі керек.

14. Баладан видеоға түсіп түсініктеме алу дұрыс па?

Баланы мәжбүрлеп видеоға түсіру дұрыс емес. Бұл балаға қосымша қысым болуы мүмкін. Дәлелді заңды және этикалық жолмен жинау керек.

15. Ең маңызды алғашқы қадам қандай?

Баланы қауіпсіз ортаға шығару, тыныш тыңдау, дәлелдерді сақтау және жағдайдың ауырлығына қарай психологқа, қорғаншылық органына немесе полицияға жүгіну.