Негізгі қағида: мүлік әдетте тең бөлінеді

Егер мүлік неке кезінде сатып алынса, ол көбіне ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкі болып саналады. Мұндай мүлікке:

• үй;
• пәтер;
• жер учаскесі;
• автокөлік;
• бизнес активтері;
• банк шотындағы ақша;
• жиһаз;
• техника;
• бағалы заттар;
• ипотекаға алынған мүлік;
• неке кезінде алынған басқа активтер кіруі мүмкін.

Әдетте сот бұл мүлікті тең бөледі. Бірақ “тең бөлу” әр затты тура екіге кесу деген сөз емес. Мысалы, үй бір тарапта қалып, екінші тарапқа ақшалай өтемақы төленуі мүмкін.

Қандай жағдайда мүлік 50/50 емес бөлінуі мүмкін?

Мүлікті тең емес үлеспен бөлу үшін сот ерекше мән-жайларды көруі керек. Мұндай жағдайларға мыналар жатады:

• кәмелетке толмаған балалардың мүддесі;
• балалардың бір ата-анамен қалуы;
• бір жұбайдың дәлелсіз себеппен жұмыс істемеуі;
• бір жұбайдың ортақ мүлікті отбасы мүддесіне зиян келтіріп жұмсауы;
• ортақ ақшаны жасыру немесе басқа адамдарға аудару;
• мүлікті екінші жұбайдың келісімінсіз сатып жіберу;
• құмар ойын, ішімдік, жеке шығындар арқылы отбасылық мүлікті шашу;
• бір жұбайдың жеке қаражатының мүлікке салынуы;
• неке шарты немесе мүлікті бөлу туралы келісімнің болуы;
• бір тараптың денсаулық жағдайы, еңбекке қабілетсіздігі немесе ерекше мұқтаждығы.

Бірақ әр жағдай жеке қаралады. Сот үшін ең маңыздысы — нақты дәлел.

Балалар болса, мүлік автоматты түрде көп беріле ме?

Жоқ, балалардың болуы мүлікті автоматты түрде 70/30 немесе 2/3 және 1/3 етіп бөледі деген сөз емес. Балалар ата-анасының мүлкіне автоматты түрде үлескер болмайды.

Бірақ сот кәмелетке толмаған балалардың мүддесін ескеруі мүмкін. Мысалы, балалар анасының немесе әкесінің қолында қалса, сол ата-анаға тұрғын үй көбірек қажет болуы мүмкін. Мұндай жағдайда сот мүлікті тең емес бөлуді немесе үйді балалармен тұратын ата-анаға қалдырып, екінші тарапқа өтемақы төлеуді қарастыруы мүмкін.

Мысал:
Екі бала анасымен қалады. Отбасының жалғыз пәтері бар. Әке бөлек тұрады және басқа тұрғын үйі бар. Мұндай жағдайда анасы балалардың мүддесін алға тартып, өзіне көбірек үлес беруді немесе үйді өзіне қалдыруды сұрай алады.

Бір жұбай жұмыс істемесе, үлесі азая ма?

Әрқашан емес. Егер бір жұбай жұмыс істемесе, бірақ бала қараса, үй шаруасын жүргізсе, отбасының тұрмысын қамтамасыз етсе, бұл оның мүлікке құқығы жоқ деген сөз емес.

Мысалы, әйелі бірнеше жыл бала күтімімен үйде отырды, ал күйеуі жұмыс істеп табыс тапты. Мұндай жағдайда әйелдің үлесін азайтуға негіз жоқ. Себебі отбасыдағы еңбек тек ақша табумен өлшенбейді.

Бірақ егер бір жұбай дәлелсіз себеппен жұмыс істемей, отбасыға үлес қоспай, ортақ мүлікті жұмсап, қарыз көбейтіп немесе отбасы мүддесіне зиян келтірсе, сот бұл жағдайды ескеруі мүмкін.

Бір жұбай ортақ мүлікті шашса не болады?

Егер бір жұбай ортақ мүлікті отбасының мүддесіне қарсы жұмсаса, екінші жұбай тең емес үлес сұрай алады.

Мысалы:

• ортақ ақшаны құмар ойынға жұмсады;
• көлікті арзан бағаға туысына сатып жіберді;
• банктегі ақшаны жасырын шешіп алды;
• ортақ мүлікті келісімсіз сатты;
• отбасылық қаражатты басқа адамға аударды;
• ортақ табысты отбасыға емес, жеке мақсатқа жұмсады;
• қарыздарды әдейі көбейтті.

Мұндай жағдайда соттан сол мүлікті немесе ақшаны есепке алуды, екінші тараптың үлесін көбейтуді немесе келтірілген залалды өтеуді сұрауға болады.

“Мен көп ақша салдым” деген негіз бола ма?

Бұл жағдайға байланысты. Егер ақша неке кезінде тапқан табыстан салынса, ол әдетте ортақ табыс болып саналады. Сондықтан “үйдің ақшасын мен төледім” деген сөз әрқашан 70/30 бөлуге негіз болмайды.

Мысалы, күйеуі жұмыс істеп, үйдің ипотекасын төлеген, ал әйелі балаларды қарап, үй шаруасымен айналысқан. Мұндай жағдайда табыс күйеуінің атына түскенімен, мүлік ортақ болып есептелуі мүмкін.

Бірақ егер бір жұбай мүлікке өзінің жеке қаражатын салса, мысалы:

• некеге дейін жинаған ақшасын;
• мұрадан түскен ақшаны;
• сыйға берілген ақшаны;
• некеге дейінгі жеке мүлкін сатып түскен қаражатты;
• жеке өтемақы немесе жеке мүлік қаражатын,

онда бұл тең емес үлес немесе ақшалай өтемақы сұрауға негіз болуы мүмкін.

Үй бір адамның атына болса, 50/50 емес бөлуге бола ма?

Үйдің бір адамның атына тіркелуі оның толық сол адамға тиесілі екенін білдірмейді. Егер үй неке кезінде алынған болса, ол ортақ мүлік ретінде қаралуы мүмкін.

Бірақ үлесті анықтағанда сот:

• үйдің қашан алынғанын;
• бастапқы жарнаны кім төлегенін;
• ипотека төлемдері қай қаражаттан жасалғанын;
• үйге кім ақша салғанын;
• балалардың кіммен қалатынын;
• екінші тараптың тұрғын үй жағдайын;
• үйдің нарықтық құнын;
• қалған қарызды ескеруі мүмкін.

Егер ерекше жағдайлар дәлелденсе, үй 50/50 емес, басқа үлеспен бөлінуі мүмкін.

Ипотекадағы үйді 50/50 емес бөлуге бола ма?

Иә, болады. Ипотекадағы үй бойынша сот тек үйдің толық бағасын емес, қалған қарызды да ескеруі мүмкін.

Мысал:
Үйдің нарықтық құны — 40 000 000 теңге.
Ипотека қалдығы — 20 000 000 теңге.
Таза құн — 20 000 000 теңге.

Егер балалар бір тараппен қалса немесе ипотеканы бір тарап өз мойнына алса, сот үйді бір тарапқа қалдырып, екінші тарапқа өтемақы белгілеуі мүмкін. Бірақ банк алдындағы міндеттеме банк келісімінсіз автоматты түрде өзгермейді.

Көлікті 50/50 емес бөлуге бола ма?

Иә. Мысалы, көлік бір тарапқа қажет болып, екінші тарапқа ақшалай өтемақы төленуі мүмкін. Егер көлік балаларды тасымалдау үшін қажет болса, сот осы жағдайды ескере алады.

Сондай-ақ егер көлік бір жұбайдың жеке ақшасына алынғаны дәлелденсе немесе екінші жұбай көлікті келісімсіз сатып жіберсе, үлестерді басқаша анықтау туралы мәселе қоюға болады.

Бизнесті 50/50 емес бөлуге бола ма?

Бизнес бойынша да тең емес бөлу мүмкін. Бірақ бұл жерде бизнес активтері, табыс, қарыз, жабдық, тауар, клиент базасы және кәсіптің нақты құны есептелуі керек.

Мысалы, бизнес бір жұбайдың жеке кәсіби еңбегіне байланысты болса, оны екіге бөліп беру қиын. Мұндай жағдайда бизнес бір тарапта қалып, екінші тарапқа ақшалай өтемақы төленуі мүмкін.

Егер бір жұбай бизнеске жеке қаражатын салса немесе екінші жұбай бизнес табысын жасырса, сот үлесті басқаша анықтауы мүмкін.

Неке шарты болса, 50/50 қағидасы қолданыла ма?

Егер ерлі-зайыптылар арасында неке шарты болса, онда мүлікті бөлу сол шарт бойынша жүргізілуі мүмкін. Неке шартында тараптар мүліктің кімге тиесілі болатынын, қандай үлеспен бөлінетінін, қарыздардың қалай бөлінетінін алдын ала көрсете алады.

Мысалы, шартта үйдің 70 пайызы әйелге, 30 пайызы күйеуге тиесілі деп жазылуы мүмкін. Немесе бизнес толық бір жұбайға, ал пәтер екінші жұбайға қалатыны көрсетілуі мүмкін.

Бірақ неке шарты заңға қайшы келмеуі және бір тарапты өте қолайсыз жағдайға қалдырмауы керек.

Мүлікті келісіммен басқа үлеспен бөлуге бола ма?

Иә, ерлі-зайыптылар сотқа бармай-ақ келісім арқылы мүлікті 50/50 емес үлеспен бөле алады. Бұл көбіне ең жылдам және тиімді жол.

Мысалы:

• үй анасына және балаларға қалады;
• әке көлікті алады;
• ипотеканы бір тарап төлейді;
• екінші тарап алимент немесе басқа талаптан бас тартады;
• бір тарап екінші тарапқа ақшалай өтемақы төлейді;
• бизнес бір жұбайда қалады, екінші жұбай басқа мүлік алады.

Мұндай келісім нақты, түсінікті және дұрыс рәсімделуі керек. Әйтпесе кейін жаңа дау басталуы мүмкін.

Сот қандай дәлелдерге қарайды?

50/50 емес бөлу үшін мынадай дәлелдер маңызды болуы мүмкін:

• балалардың туу туралы куәліктері;
• балалардың кіммен тұратынын растайтын құжаттар;
• тұрғын үй жағдайы туралы мәліметтер;
• мүліктің сатып алынған уақыты;
• ақша аударымдары;
• банк үзінділері;
• ипотека немесе кредит құжаттары;
• бір жұбайдың жеке қаражатының салынғанын растайтын дәлелдер;
• мұра немесе сыйға тарту құжаттары;
• мүлікті сатуға қатысты құжаттар;
• ортақ ақшаны жасырғанын дәлелдейтін мәліметтер;
• құмар ойын, қарыз, мүлікті шашу фактілері;
• табыс туралы анықтамалар;
• денсаулық жағдайы туралы құжаттар;
• бағалау есебі;
• куәгерлердің түсініктемелері;
• WhatsApp, SMS немесе email хаттары.

Қандай талап қоюға болады?

Жағдайға қарай сотқа мынадай талап қоюға болады:

• мүлікті ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкі деп тану;
• үлестерді тең емес мөлшерде анықтау;
• мүлікті 70/30 немесе басқа үлеспен бөлу;
• үйді бір тарапқа қалдырып, екінші тарапқа өтемақы өндіру;
• балалардың мүддесін ескеріп, үлесті көбейту;
• бір жұбай жұмсаған немесе жасырған мүлікті есепке алу;
• сатылған мүліктің құнын өндіру;
• жеке қаражат салынғанын ескеріп, өтемақы өндіру;
• мүлікке тыйым салу;
• бағалау немесе сот сараптамасын тағайындау.

70/30 немесе 2/3 және 1/3 үлес сұрауға бола ма?

Иә, сұрауға болады. Бірақ сот оны автоматты түрде бермейді. Талап арызда неге дәл осындай үлес сұралатынын нақты түсіндіру керек.

Мысалы:

• екі немесе үш бала бір тараппен қалады;
• мүліктің басым бөлігі бір тараптың жеке қаражатына алынған;
• екінші тарап ортақ мүлікті жасырған немесе шашқан;
• бір тарап ипотеканы әрі қарай толық өзі төлейді;
• бір тараптың денсаулық жағдайы немесе еңбекке қабілетсіздігі бар;
• екінші тараптың басқа тұрғын үйі бар;
• отбасының жалғыз баспанасы балалармен бірге бір тарапқа қажет.

Әрбір себеп құжатпен дәлелденуі керек.

Балаларға байланысты үлесті қалай негіздеуге болады?

Егер балалар бір ата-анамен қалса, талап арызда олардың нақты мүддесін көрсету керек.

Мысалы:

• балалардың жасы;
• қай мектепке немесе балабақшаға баратыны;
• үйге тіркелуі;
• тұрақты тұратын жері;
• басқа баспананың жоқтығы;
• балалардың денсаулығы;
• ерекше күтім қажеттілігі;
• үйді ауыстыру балаларға зиян келтіруі мүмкін екені.

Тек “балалар менімен қалады” деу жеткіліксіз. Нақты өмірлік жағдайды және мүліктің балалар үшін неге маңызды екенін көрсету керек.

Бір жұбай мүлікті сатып жіберсе, бұл үлеске әсер ете ме?

Иә, әсер етуі мүмкін. Егер бір жұбай ортақ мүлікті екінші жұбайдың келісімінсіз сатып жіберсе, сот бұл мүліктің құнын есепке алып, екінші жұбайдың үлесін қорғай алады.

Мысалы, күйеуі ажырасу алдында көлікті сатып жіберді. Әйелі соттан көліктің нарықтық құнын анықтап, өз үлесін өндіруді сұрай алады. Егер көлік әдейі арзан бағаға сатылса, сараптама арқылы нақты нарықтық құн анықталуы мүмкін.

Бір жұбайдың жеке ақшасы салынса не істеу керек?

Егер мүлікке жеке ақша салынса, оны міндетті түрде дәлелдеу керек.

Дәлел ретінде:

• мұрагерлік туралы куәлік;
• сыйға тарту шарты;
• некеге дейінгі жинақ туралы банк үзінділері;
• жеке мүлікті сату шарты;
• ақша аударымдары;
• төлем құжаттары;
• қолхаттар;
• хат алмасу;
• банк шоттарының қозғалысы қажет болуы мүмкін.

Егер жеке қаражат дәлелденсе, сот мүлікті бөлу кезінде оны ескеруі мүмкін.

Қандай құжаттар керек?

Мүлікті 50/50 емес бөлу үшін мына құжаттар қажет болуы мүмкін:

• неке қию туралы куәлік;
• ажырасу туралы куәлік немесе сот құжаттары;
• балалардың туу туралы куәліктері;
• мүлікке құқық белгілейтін құжаттар;
• сатып алу-сату шарттары;
• ипотека немесе кредит шарттары;
• банк үзінділері;
• төлем құжаттары;
• бағалау есебі;
• жеке қаражатты растайтын құжаттар;
• мұра, сыйға тарту, жеке мүлікті сату құжаттары;
• табыс туралы анықтамалар;
• қарыздар туралы мәліметтер;
• денсаулық жағдайы туралы құжаттар;
• мүлікті сатқаны немесе жасырғаны туралы дәлелдер;
• WhatsApp/SMS/email хат алмасу;
• куәгерлердің түсініктемелері.

Ең жиі кездесетін қателіктер

Бірінші қателік — “балалар менімен, сондықтан бәрі маған қалуы керек” деп дәлелсіз талап қою. Балалардың мүддесі нақты құжаттармен негізделуі керек.

Екінші қателік — “мен ақша таптым, сондықтан мүлік менікі” деп ойлау. Некедегі табыс көп жағдайда ортақ табыс ретінде қаралады.

Үшінші қателік — жеке қаражатты дәлелдемеу. Мұра, сый, некеге дейінгі ақша құжатпен расталмаса, сот оны ортақ қаражат деп қабылдауы мүмкін.

Төртінші қателік — мүлік сатылып кеткеннен кейін ғана әрекет ету. Егер мүлікті сатып жіберу қаупі болса, дереу тыйым салу туралы өтініш беру керек.

Бесінші қателік — нақты үлесті түсіндірмей, жай ғана “70/30 қылып беріңіз” деп сұрау. Сотқа есеп пен дәлел керек.

Қорытынды

Мүлікті 50/50 емес, басқа үлеспен бөлуге болады. Бірақ бұл үшін нақты құқықтық негіз және дәлел қажет. Әдетте мүлік тең бөлінеді, ал тең емес бөлу ерекше жағдайларда ғана қолданылады.

Егер балалардың мүддесі, бір жұбайдың жеке қаражаты, екінші жұбайдың мүлікті шашуы, жасырылған активтер, ипотека, денсаулық жағдайы немесе басқа маңызды мән-жайлар болса, соттан үлестерді басқаша анықтауды сұрауға болады.

Ең бастысы — эмоция емес, дәлел. Сот “кім көбірек ренжіді?” деп емес, “кім нақты дәлел әкелді?” деп қарайды. Құжат бар жерде 70/30 да аргумент бола алады, құжат жоқ жерде 50/50 классика болып қала береді.

FAQ — жиі қойылатын сұрақтар

1. Ажырасқанда мүлік әрқашан 50/50 бөліне ме?

Әдетте ортақ мүлік тең бөлінеді. Бірақ ерекше жағдайларда сот үлестерді басқаша анықтауы мүмкін.

2. Мүлікті 70/30 етіп бөлуге бола ма?

Иә, сұрауға болады. Бірақ балалардың мүддесі, жеке қаражат, мүлікті шашу немесе басқа ерекше жағдайлар дәлелденуі керек.

3. Балалар менімен қалса, маған көбірек үлес беріле ме?

Автоматты түрде емес. Бірақ сот кәмелетке толмаған балалардың мүддесін ескеруі мүмкін.

4. Әйел жұмыс істемесе, оның үлесі азая ма?

Жоқ, әрқашан азаймайды. Егер әйел бала қараса немесе үй шаруасымен айналысса, бұл отбасыға қосқан үлес болып есептелуі мүмкін.

5. Күйеу ғана ақша тапса, мүлік толық күйеуінікі бола ма?

Жоқ. Некеде тапқан табыс көбіне ортақ табыс болып есептеледі.

6. Бір жұбай ортақ ақшаны шашса, үлесі азая ма?

Иә, егер ол отбасы мүддесіне зиян келтіріп ортақ мүлікті жұмсағаны дәлелденсе, сот оны ескеруі мүмкін.

7. Жеке ақшамды салсам, көбірек үлес ала аламын ба?

Мүмкін. Бірақ жеке ақша мұрадан, сыйдан, некеге дейінгі жинақтан немесе жеке мүлікті сатудан түскенін дәлелдеу керек.

8. Неке шарты болса, мүлік қалай бөлінеді?

Мүлік неке шартында көрсетілген тәртіппен бөлінуі мүмкін. Егер шартта 70/30 деп жазылса, сот соны ескеруі ықтимал.

9. Үй балалармен тұратын ата-анаға қалуы мүмкін бе?

Иә, сот үйді бір тарапқа қалдырып, екінші тарапқа ақшалай өтемақы белгілеуі мүмкін.

10. Ипотекадағы үйді 50/50 емес бөлуге бола ма?

Иә, үйдің құны, қалған қарыз, балалардың мүддесі және кімнің ипотеканы төлейтіні ескерілуі мүмкін.

11. Көлік 50/50 емес бөлінуі мүмкін бе?

Иә. Көлік бір тарапта қалып, екінші тарапқа өтемақы төленуі мүмкін. Ерекше жағдайлар болса, үлес те басқаша есептелуі ықтимал.

12. Бір жұбай мүлікті сатып жіберсе не болады?

Екінші жұбай сот арқылы сатылған мүліктің құнын немесе өз үлесін ақшалай өндіріп алуды сұрай алады.

13. Сот қандай дәлелдерге қарайды?

Банк үзінділері, төлем құжаттары, балалар туралы құжаттар, бағалау есебі, мүлікті сату деректері, хат алмасу және куәгерлер қаралады.

14. 2/3 және 1/3 үлес сұрауға бола ма?

Иә, бірақ неге дәл осындай үлес сұралатынын нақты дәлелдеу керек.

15. Мүлікті келісіммен 50/50 емес бөлуге бола ма?

Иә, ерлі-зайыптылар өзара келісім жасап, мүлікті кез келген заңды үлеспен бөле алады. Келісім дұрыс рәсімделуі керек.