Мүлікті келісіммен бөлу деген не?

Мүлікті келісіммен бөлу — ерлі-зайыптылардың сотқа бармай, өзара келісіп, ортақ мүлікті кімге, қандай үлеспен, қандай шартпен беретінін жазбаша түрде бекітуі.

Мысалы:

• пәтер әйелге қалады, күйеуіне ақшалай өтемақы төленеді;
• көлік күйеуіне қалады, әйелге оның жарты құны төленеді;
• ипотекадағы үй ана мен балаларға қалады, әке өтемақы алады;
• бизнес бір жұбайда қалады, екіншісі басқа мүлік алады;
• бір тарап қарызды өз мойнына алады, екінші тарап белгілі бір мүліктен бас тартады;
• үй сатылып, ақшасы тараптар арасында бөлінеді.

Яғни келісімде тараптар соттың шешімін күтпей-ақ, өздеріне ыңғайлы модельді таңдай алады.

Мұндай келісімді қашан жасауға болады?

Мүлікті бөлу туралы келісімді бірнеше кезеңде жасауға болады:

• неке кезінде;
• ажырасу алдында;
• ажырасу процесі жүріп жатқан кезде;
• ажырасқаннан кейін;
• сотқа талап арыз бермей тұрып;
• сот басталғаннан кейін бітімге келу арқылы.

Ең дұрысы — дау ушығып кетпей тұрып, мүлікті нақты келісіммен бекіту. Себебі кейін бір тарап мүлікті сатып жіберуі, басқа адамның атына рәсімдеуі немесе бағасын төмендетіп көрсетуі мүмкін.

Келісім міндетті түрде нотариуста жасала ма?

Иә, ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкін бөлу туралы келісім нотариалды түрде куәландырылғаны дұрыс және заң бойынша талап етіледі. Нотариус тараптардың жеке басын, еркін білдіруін, құжаттарын және келісімнің мазмұнын тексереді.

Нотариалды келісімнің артықшылықтары:

• құжаттың заңдық күші жоғары болады;
• тараптар кейін “мен түсінбедім” деп дауласуы қиындайды;
• мүлікті қайта рәсімдеуге негіз болады;
• сотқа бармай шешуге мүмкіндік береді;
• тараптардың міндеттемелері нақты жазылады;
• келісімді орындау тәртібі көрсетіледі.

Ауызша келісім, жай қолхат немесе мессенджердегі хаттар толыққанды мүлік бөлу келісімін алмастыра алмайды.

Келісімде қандай мүлік көрсетіледі?

Келісімде барлық бөлінетін мүлік нақты көрсетілуі керек.

Мысалы:

• пәтер;
• үй;
• жер учаскесі;
• автокөлік;
• ипотекадағы мүлік;
• автонесиедегі көлік;
• банк шотындағы ақша;
• депозит;
• бизнес активтері;
• ТОО үлесі;
• ИП арқылы алынған мүлік;
• жиһаз;
• тұрмыстық техника;
• зергерлік бұйымдар;
• қарыздар;
• сатылатын мүлік;
• өтемақы сомасы.

Әр мүлік бойынша нақты мәлімет жазылады: мекенжайы, тіркеу нөмірі, маркасы, жылы, құны, кімге өтетіні, қандай мерзімде рәсімделетіні.

Үй немесе пәтерді келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, болады. Егер пәтер немесе үй ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкі болса, тараптар оны келісіммен бөле алады.

Келісімде мынадай нұсқалар болуы мүмкін:

• үй толық бір жұбайға өтеді;
• екінші жұбай ақшалай өтемақы алады;
• үй үлеспен бөлінеді;
• үй сатылып, ақша бөлінеді;
• үй балалармен тұратын ата-анаға қалады;
• ипотека қалдығы ескеріледі;
• бір тарап екінші тараптың үлесін сатып алады.

Егер үйдің меншік иесі ауысатын болса немесе үлес қайта тіркелетін болса, нотариалды келісімнен кейін мүлікті тіркеу органдарында рәсімдеу қажет болуы мүмкін.

Ипотекадағы үйді келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, ипотекадағы үйді де келісіммен бөлуге болады. Бірақ мұнда банктің құқығы міндетті түрде ескеріледі.

Мысалы, тараптар:

• үй бір жұбайға қалсын;
• ипотеканы сол жұбай төлесін;
• екінші жұбайға өтемақы төленсін;
• үй сатылып, алдымен банк қарызы жабылсын;
• қалған ақша тараптар арасында бөлінсін деп келісе алады.

Бірақ банк келісімінсіз қарыз алушыны немесе қосалқы қарыз алушыны автоматты түрде ауыстыру мүмкін болмауы мүмкін. Сондықтан ипотекадағы мүлік бойынша келісім жасамас бұрын банкпен алдын ала сөйлескен дұрыс.

Көлікті келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, көлікті келісіммен бөлуге болады. Келісімде көліктің кімге қалатыны, екінші тарапқа қанша өтемақы төленетіні және көлікті қайта тіркеу мерзімі нақты көрсетіледі.

Мысалы:

• Toyota Camry күйеуіне қалады;
• күйеуі әйеліне 4 000 000 теңге өтемақы төлейді;
• өтемақы 30 күн ішінде төленеді;
• әйел көлікке қатысты талаптан бас тартады;
• тараптар тіркеу әрекеттерін жасауға міндеттенеді.

Егер көлік автонесиеде болса, қалған қарыз да келісімде көрсетілуі керек.

Бизнесті немесе ИП-ні келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, бизнеске қатысты да келісім жасауға болады. Бірақ мұнда “ИП-ні екіге бөлеміз” деп жазу дұрыс емес. ИП — жеке тұлғаның кәсіпкерлік мәртебесі. Сондықтан нақты бизнес активтері, табыс, жабдық, тауар, көлік, ақша, клиент базасы немесе ТОО үлесі көрсетілуі керек.

Келісімде мынадай шарттар болуы мүмкін:

• бизнес бір жұбайда қалады;
• екінші жұбай өтемақы алады;
• жабдықтардың құны есептеледі;
• тауар қалдығы бөлінеді;
• ТОО үлесінің құны өтеледі;
• банк шотындағы ақша бөлінеді;
• бизнес қарыздары кімде қалатыны көрсетіледі.

Егер ТОО үлесі бөлінсе, жарғы, басқа қатысушылардың құқықтары және корпоративтік тәртіп ескерілуі керек.

Қарыздарды келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, ерлі-зайыптылар өзара қарыздарды қалай төлейтінін келісімде көрсете алады.

Мысалы:

• ипотеканы күйеуі төлейді;
• автонесиені әйелі төлейді;
• бір тарап микрокредитті жабады;
• екінші тарап белгілі бір мүліктен бас тартады;
• ортақ қарыз өтемақы сомасынан шегеріледі;
• қарыз жабылғаннан кейін мүлік қайта рәсімделеді.

Бірақ банк немесе кредитор үшін мұндай келісім автоматты түрде міндетті болмауы мүмкін. Егер кредит шартын өзгерту керек болса, кредитордың келісімі қажет.

Мүлікті 50/50 емес келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, тараптар мүлікті 50/50 емес, өздеріне ыңғайлы басқа үлеспен бөле алады.

Мысалы:

• 70/30;
• 60/40;
• 2/3 және 1/3;
• бір мүлік толық бір тарапқа, екінші мүлік екінші тарапқа;
• бір тарапқа үй, екінші тарапқа көлік пен ақша;
• бір тарапқа бизнес, екінші тарапқа пәтер.

Келісімнің басты артықшылығы — тараптар соттың стандартты 50/50 логикасына байланбай, өзара тиімді шешім таба алады. Бірақ келісім бір тарапты өте ауыр немесе әділетсіз жағдайға қалдырмауы керек.

Балалар болса, келісім жасауға бола ма?

Иә, балалар болса да мүлікті келісіммен бөлуге болады. Бірақ балалардың мүддесі ескерілуі керек.

Мысалы:

• балалармен тұратын ата-анаға үй қалуы мүмкін;
• екінші тарапқа өтемақы төленеді;
• балалардың тұрақты тұратын жері сақталады;
• ипотеканы бір тарап төлеуді жалғастырады;
• мүлік сатылмай, балалардың баспанасы сақталады.

Маңызды: балалар ата-анасының мүлкіне автоматты түрде үлескер болмайды, бірақ олардың тұрғын үй жағдайы келісімде ескерілуі мүмкін.

Келісімде өтемақыны қалай көрсету керек?

Егер бір тарапқа мүлік көбірек қалса, екінші тарапқа өтемақы төлеу тәртібін нақты жазу қажет.

Келісімде мыналар көрсетіледі:

• өтемақы сомасы;
• төлеу мерзімі;
• төлеу тәсілі;
• банк шоты;
• бөліп төлеу кестесі;
• кешіктіргені үшін жауапкершілік;
• өтемақы төленгеннен кейін тараптардың талабы жоқ екені;
• мүлікті қайта тіркеу мерзімі.

Мысалы: “Азамат А. азаматша Б.-ға пәтердегі үлесі үшін 10 000 000 теңге өтемақыны 2026 жылғы 1 қыркүйекке дейін төлейді” деп нақты жазған дұрыс.

Келісімде қандай шарттар міндетті болуы керек?

Жақсы келісімде мына мәліметтер болғаны дұрыс:

• тараптардың толық аты-жөні;
• ЖСН;
• неке және ажырасу туралы мәлімет;
• бөлінетін мүліктің толық сипаттамасы;
• мүліктің кімге өтетіні;
• өтемақы сомасы;
• төлеу мерзімі;
• қарыздарды кім төлейтіні;
• мүлікті қайта тіркеу тәртібі;
• тараптардың бір-біріне талаптарының бар-жоғы;
• келісім орындалмаса, жауапкершілік;
• дауды шешу тәртібі;
• нотариалды куәландыру.

Жалпы сөздерден қашу керек. “Көлікті кейін шешеміз” деген сөз кейін жаңа сотқа билет болуы мүмкін.

Келісімнен кейін мүлікті қайта тіркеу керек пе?

Иә, кейбір мүлік бойынша қайта тіркеу қажет болуы мүмкін.

Мысалы:

• пәтер немесе үй бойынша меншік құқығын тіркеу;
• көлікті қайта тіркеу;
• ТОО үлесін өзгерту;
• банк шарттарын өзгерту;
• ипотека немесе кепіл бойынша банктің келісімін алу;
• жер учаскесін рәсімдеу;
• үлесті тіркеу.

Нотариалды келісім — маңызды құжат, бірақ кей жағдайда ол соңғы қадам емес. Мүлік нақты кімге өтсе, соған сәйкес тіркеу әрекеттерін аяқтау керек.

Келісім жасалғаннан кейін сотқа бару керек пе?

Егер тараптар толық келісіп, келісім нотариалды түрде рәсімделсе және мүлік қайта тіркелсе, сотқа бару қажет болмауы мүмкін.

Бірақ сотқа жүгіну қажет болуы мүмкін, егер:

• бір тарап келісімді орындамаса;
• өтемақы төлемесе;
• мүлікті қайта тіркемесе;
• банк келісім бермесе;
• келісімге қатысты дау туындаса;
• келісім қысыммен жасалды деген талап болса;
• келісімде түсініксіз шарттар болса.

Сондықтан келісімді басынан бастап нақты әрі орындауға ыңғайлы етіп жазу керек.

Келісімді бұзуға немесе даулауға бола ма?

Иә, кейбір жағдайда келісімді даулауға болады. Мысалы:

• келісім алдау арқылы жасалса;
• бір тарап қысым көрсе;
• тарап келісімнің мәнін түсінбесе;
• мүлік әдейі жасырылса;
• келісім заңға қайшы болса;
• бір тарап өте қолайсыз жағдайға қойылса;
• нотариалды рәсімдеу кезінде маңызды талаптар сақталмаса.

Бірақ нотариалды келісімді даулаудың өзі оңай емес. Сондықтан қол қоймас бұрын әр тармақты толық түсініп, есептеп алған дұрыс.

Келісім мен неке шартының айырмашылығы қандай?

Неке шарты көбіне болашақтағы мүліктік режимді алдын ала реттейді. Ол некеге дейін немесе неке кезінде жасалуы мүмкін.

Ал мүлікті бөлу туралы келісім нақты бар мүлікті бөлу үшін жасалады. Яғни тараптар қазір бар пәтер, үй, көлік, ақша, бизнес немесе қарыз бойынша келіседі.

Қысқаша:

• неке шарты — алдын ала мүліктік режим;
• мүлікті бөлу келісімі — нақты мүлікті бөлу құжаты.

Екеуі де маңызды, бірақ қолданылатын жағдайы әртүрлі.

Мүлікті келісіммен бөлудің артықшылықтары

Келісіммен бөлудің бірнеше артықшылығы бар:

• сотқа уақыт кетпейді;
• мемлекеттік баж және сот шығыны азаяды;
• тараптар өз шарттарын өздері анықтайды;
• балалардың мүддесін икемді ескеруге болады;
• мүлік сатылып кетпей сақталады;
• тараптар арасындағы конфликт азаяды;
• шешім тез орындалады;
• құпиялылық көбірек сақталады.

Сотта кейде бір пәтерді бөлу бірнеше айға созылады. Ал дұрыс келісіммен бұл мәселені әлдеқайда тез шешуге болады.

Қандай құжаттар керек?

Келісім жасау үшін әдетте мына құжаттар қажет болуы мүмкін:

• тараптардың жеке куәліктері;
• неке қию туралы куәлік;
• ажырасу туралы куәлік немесе сот шешімі;
• пәтер, үй, жер құжаттары;
• сатып алу-сату шарттары;
• көлік құжаттары;
• ипотека немесе кредит шарттары;
• банк қарызының қалдығы туралы анықтама;
• бағалау есебі;
• ТОО құрылтай құжаттары;
• ИП немесе бизнес активтері туралы құжаттар;
• банк шоттары бойынша мәлімет;
• қарыз құжаттары;
• балалардың туу туралы куәліктері, егер балалардың мүддесі ескерілсе.

Нақты құжаттар тізімі бөлінетін мүлікке байланысты өзгереді.

Келісім жасау алдында не істеу керек?

Келісімге қол қоймас бұрын мына қадамдарды жасаған дұрыс:

1. Барлық мүліктің тізімін жасау.
2. Әр мүліктің кімнің атына тіркелгенін тексеру.
3. Мүліктің нарықтық құнын анықтау.
4. Қарыздар мен ипотека қалдығын есептеу.
5. Өтемақы сомасын нақтылау.
6. Қай мүлік кімге өтетінін жазу.
7. Қайта тіркеу тәртібін анықтау.
8. Банк келісімі керек пе, соны тексеру.
9. Келісім жобасын заңгерге көрсетіп алу.
10. Нотариуста рәсімдеу.

Бұл жерде “сен маған сенесің ғой” деген аргументпен жүре салуға болмайды. Сенім жақсы, нотариус одан да жақсы.

Ең жиі кездесетін қателіктер

Бірінші қателік — ауызша келісіп, жазбаша құжат жасамау.

Екінші қателік — нотариалды куәландырмау.

Үшінші қателік — мүліктің нақты сипаттамасын көрсетпеу.

Төртінші қателік — өтемақы мерзімін жазбау.

Бесінші қателік — ипотека немесе кредит бойынша банктің келісімін ескермеу.

Алтыншы қателік — мүлік құнын бағаламау.

Жетінші қателік — “кейін қайта тіркейміз” деп нақты мерзім көрсетпеу.

Сегізінші қателік — келісімде барлық мүлікті қамтымау.

Қорытынды

Мүлікті сотқа дейін келісіммен бөлуге болады. Бұл тараптар үшін ең тиімді жолдардың бірі болуы мүмкін. Бірақ келісім міндетті түрде нақты, толық және нотариалды түрде рәсімделуі керек.

Келісімде қандай мүлік кімге қалатыны, өтемақы сомасы, төлеу мерзімі, қарыздарды кім төлейтіні, мүлікті қайта тіркеу тәртібі және тараптардың болашақта бір-біріне талабы бар-жоғы анық жазылуы тиіс.

Дұрыс жасалған келісім соттағы ұзақ даудан сақтайды. Ал дұрыс жасалмаған келісім — болашақтағы жаңа соттың трейлері. Сондықтан бұл құжатты “жай қағаз” деп емес, толыққанды құқықтық қорғаныс құралы деп қараған дұрыс.

FAQ — жиі қойылатын сұрақтар

1. Мүлікті сотқа дейін келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, ерлі-зайыптылар ортақ мүлікті сотқа дейін өзара келісіммен бөле алады.

2. Мүлікті бөлу туралы келісім нотариуста жасала ма?

Иә, ортақ мүлікті бөлу туралы келісім нотариалды түрде куәландырылуы керек.

3. Ауызша келісім жеткілікті ме?

Жоқ, ауызша келісім жеткіліксіз. Кейін дау шықпауы үшін жазбаша және нотариалды келісім қажет.

4. Келісімді ажырасқаннан кейін жасауға бола ма?

Иә, мүлікті бөлу туралы келісімді ажырасқаннан кейін де жасауға болады.

5. Келісіммен мүлікті 50/50 емес бөлуге бола ма?

Иә, тараптар мүлікті 70/30, 60/40 немесе басқа үлеспен бөлуге келісе алады.

6. Ипотекадағы үйді келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, бірақ банк алдындағы міндеттемелер мен банктің келісімі ескерілуі керек.

7. Көлікті келісіммен бөлуге бола ма?

Иә, көлік бір тарапқа қалуы мүмкін, ал екінші тарап өтемақы ала алады.

8. Бизнес немесе ИП келісіммен бөліне ме?

Иә, бірақ ИП мәртебесі емес, бизнес активтері, табыс, жабдық, тауар, ТОО үлесі немесе өтемақы көрсетіледі.

9. Қарыздарды келісімде көрсетуге бола ма?

Иә, тараптар қарыздарды кім төлейтінін көрсете алады. Бірақ кредитор немесе банк келісімін бөлек алу қажет болуы мүмкін.

10. Балалар болса, келісім жасауға бола ма?

Иә, болады. Бірақ балалардың тұрғын үй және тұрмыстық мүддесі ескерілуі керек.

11. Келісімнен кейін мүлікті қайта тіркеу керек пе?

Иә, үй, пәтер, көлік, жер немесе ТОО үлесі сияқты мүліктер бойынша қайта тіркеу қажет болуы мүмкін.

12. Келісім жасалған соң сотқа бару керек пе?

Егер келісім толық орындалса, сотқа барудың қажеті болмауы мүмкін. Бірақ бір тарап орындамаса, сотқа жүгінуге тура келеді.

13. Келісімді бұзуға бола ма?

Кейбір жағдайда келісімді сот арқылы даулауға болады, мысалы, алдау, қысым, мүлікті жасыру немесе заңға қайшылық болса.

14. Келісімде өтемақы қалай жазылады?

Өтемақы сомасы, төлеу мерзімі, банк шоты, төлеу тәртібі және кешіктіргені үшін жауапкершілік нақты көрсетілуі керек.

15. Келісім жасау алдында не маңызды?

Барлық мүлікті анықтап, құнын есептеп, қарыздарды тексеріп, банк келісімі керек пе екенін біліп, құжатты нотариуста рәсімдеу маңызды.