Кәмелетке толмаған баланың атындағы мүлікті сату тәртібі

Кәмелетке толмаған баланың мүлкін сатуға бола ма?

Қазақстанда кәмелетке толмаған баланың атындағы мүлікті сатуға болады, бірақ ол қарапайым сату-сатып алу мәмілесі сияқты рәсімделмейді. Егер пәтер, үй, жер учаскесі немесе мүліктегі үлес баланың атына тіркелген болса, ата-аналар оны өз бетінше сатып жібере алмайды. Мұндай мәміле үшін қорғаншылық және қамқоршылық органының рұқсаты қажет.

Бұл талап баланың мүліктік құқығын қорғау үшін қойылған. Яғни заң баланың атындағы мүліктің ата-ананың немесе басқа адамдардың жеке мүддесі үшін сатылып кетпеуін қадағалайды. Қысқаша айтқанда, бала меншік иесі болса, “ата-анамын ғой” деп мүлікті еркін сату мүмкін емес.

Қай кезде қорғаншылық органының рұқсаты керек?

Қорғаншылық және қамқоршылық органының рұқсаты қажет болады, егер:

• бала пәтердің толық иесі болса;
• бала үйдің немесе пәтердің үлес иесі болса;
• балаға мүлік мұра арқылы өткен болса;
• балаға мүлік сыйға берілген болса;
• баланың атына жер учаскесі тіркелген болса;
• баланың үлесі бар жылжымайтын мүлік сатылса;
• баланың мүлкі айырбасталса;
• баланың мүлкі кепілге қойылса;
• баланың мүлкі жалға берілсе.

Егер бала тек үйде тіркелген немесе сол үйде тұратын болса, бірақ мүліктің меншік иесі немесе үлес иесі болмаса, қорғаншылық органының рұқсаты әдетте талап етілмейді. Бірақ нотариус немесе банк нақты жағдайға қарай қосымша құжат сұратуы мүмкін.

14 жасқа дейінгі және 14–18 жастағы балалар бойынша айырмашылық

Кәмелетке толмаған баланың жасына қарай мәміле жасау тәртібі өзгереді.

14 жасқа дейінгі бала

Егер бала 14 жасқа толмаған болса, оның атынан мәмілені ата-анасы немесе заңды өкілі жасайды. Яғни шартқа баланың өзі емес, оның заңды өкілі қол қояды. Бірақ бұл үшін бәрібір қорғаншылық және қамқоршылық органының рұқсаты қажет.

14 жастан 18 жасқа дейінгі бала

Егер бала 14 пен 18 жас аралығында болса, ол мәмілеге өзі қатыса алады. Бірақ мәміле ата-анасының немесе заңды өкілінің келісімімен жасалады. Мұндай жағдайда шартқа бала да, заңды өкілі де қатысады.

Баланың мүлкін сатуға рұқсат алу үшін қайда жүгіну керек?

Баланың атындағы мүлікті сату үшін тұрғылықты жері бойынша қорғаншылық және қамқоршылық органына жүгіну қажет. Көп жағдайда бұл функцияны аудандық немесе қалалық білім бөлімі, сондай-ақ әкімдік жанындағы уәкілетті орган жүзеге асырады.

Өтінішті eGov арқылы онлайн беруге болады немесе жергілікті уәкілетті органға жүгіну қажет. Өтініште мүлікті не үшін сату қажет екені және бұл мәміле баланың мүддесіне қайшы келмейтіні түсіндірілуі тиіс.

Қорғаншылық органы нені тексереді?

Қорғаншылық және қамқоршылық органы мәмілені қараған кезде ең алдымен баланың мүддесін тексереді. Орган үшін негізгі сұрақ: мүлік сатылғаннан кейін баланың жағдайы нашарлап кетпей ме?

Қорғаншылық органы мына мән-жайларды қарайды:

• сатылатын мүлік баланың жалғыз тұрғын үйі ме;
• баланың үлесі бар ма;
• сатудан кейін балаға басқа тұрғын үй немесе үлес беріле ме;
• жаңа мүлік бұрынғысынан нашар емес пе;
• сатудан түскен ақша баланың пайдасына жұмсала ма;
• баланың тұрғын үй құқығы бұзылмай ма;
• ата-аналардың мәміле жасау себебі негізді ме;
• мәміле баланың мүддесіне сай келе ме.

Егер мүлік сатылғаннан кейін баланың тұрғын үй жағдайы нашарлайтын болса, қорғаншылық органы рұқсат бермеуі мүмкін.

Қандай құжаттар қажет?

Баланың атындағы мүлікті сату үшін әдетте мына құжаттар қажет болады:

• ата-аналардың немесе заңды өкілдердің өтініші;
• ата-аналардың жеке куәліктері;
• баланың туу туралы куәлігі;
• баланың жеке куәлігі, егер бар болса;
• некеге тұру немесе ажырасу туралы куәлік;
• мүлікке құқық белгілейтін құжаттар;
• жылжымайтын мүлікке тіркелген құқықтар туралы анықтама;
• техникалық паспорт;
• сату-сатып алу шартының жобасы;
• сатып алынатын жаңа мүлік туралы құжаттар, егер мүлік ауыстырылып немесе басқа үй сатып алынатын болса;
• екінші ата-ананың келісімі;
• 10 жасқа толған баланың пікірі;
• мұрагерлік құжаттар, егер мүлік мұра арқылы өткен болса;
• мәміленің бала мүддесіне сай екенін дәлелдейтін басқа құжаттар.

Нақты құжаттар тізімі жағдайға байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, ата-анасының бірі қайтыс болса, хабарсыз кеткен деп танылса немесе ата-ана құқығынан айырылса, оны растайтын құжаттар қажет болады.

Екінші ата-ананың келісімі керек пе?

Иә, көп жағдайда екінші ата-ананың келісімі қажет. Егер ата-аналар ажырасқан болса да, балаға қатысты маңызды мүліктік мәміле жасалған кезде екінші ата-ананың келісімі сұралуы мүмкін.

Егер екінші ата-ананың келісімін алу мүмкін болмаса, оның себебін құжатпен дәлелдеу керек. Мысалы:

• қайтыс болуы туралы куәлік;
• ата-ана құқығынан айыру туралы сот шешімі;
• хабарсыз кеткен деп тану туралы сот шешімі;
• әрекетке қабілетсіз деп тану туралы сот шешімі;
• баланы жалғыз тәрбиелеп отырғанын растайтын құжат.

Екінші ата-ананың келісімі болмаған жағдайда мәселе қорғаншылық органында немесе сот арқылы шешілуі мүмкін.

10 жасқа толған баланың пікірі ескеріле ме?

Иә, бала 10 жасқа толған болса, оның пікірі ескерілуі мүмкін. Бұл әсіресе баланың тұрғын үй жағдайына әсер ететін мәмілелерде маңызды. Баланың пікірі мәміленің оның мүддесіне сай келетінін бағалау кезінде қосымша мәнге ие болады.

Бірақ баланың келісімі ата-аналар мен қорғаншылық органының рұқсатын алмастырмайды. Яғни бала келіссе де, қорғаншылық органының рұқсатынсыз мәміле жасалмайды.

Қандай жағдайда рұқсат берілмеуі мүмкін?

Қорғаншылық және қамқоршылық органы рұқсат беруден бас тартуы мүмкін, егер:

• мәміле баланың мүддесіне қайшы болса;
• бала тұрғын үйсіз қалу қаупі болса;
• сатудан кейін балаға басқа үлес немесе тұрғын үй берілмесе;
• жаңа тұрғын үй жағдайы бұрынғысынан нашар болса;
• құжаттар толық болмаса;
• жалған немесе дұрыс емес мәліметтер ұсынылса;
• ата-аналар мүлікті өз мүддесі үшін сатқысы келетіні байқалса;
• сатудан түскен ақшаның баланың пайдасына жұмсалатыны дәлелденбесе.

Мұндай жағдайда рұқсат берілмейді немесе қосымша құжаттар сұралуы мүмкін.

Рұқсат алынғаннан кейін не істеу керек?

Қорғаншылық органының рұқсаты алынғаннан кейін мәміле нотариус арқылы рәсімделеді. Нотариус құжаттарды, рұқсатты, ата-аналардың келісімін, баланың жасын және мүлікке құқықтарды тексереді.

Егер бала 14 жасқа дейін болса, шартқа оның атынан заңды өкілі қол қояды. Егер бала 14–18 жас аралығында болса, бала шартқа өзі қол қояды, ал ата-анасы немесе заңды өкілі келісімін береді.

Содан кейін мәміле тіркеліп, меншік құқығы жаңа сатып алушыға өтеді.

Баланың мүлкін сатудан түскен ақша кімге беріледі?

Баланың үлесіне тиесілі ақша баланың мүддесіне жұмсалуы керек. Мысалы:

• басқа тұрғын үй сатып алуға;
• баланың атына жаңа үлес рәсімдеуге;
• баланың банк шотына салуға;
• баланың тұрғын үй жағдайын жақсартуға.

Ата-аналар бұл ақшаны өз қалауынша жұмсай алмайды. Егер ақша баланың үлесіне тиесілі болса, ол баланың мүлкі болып саналады.

Егер баланың үлесі бар үйді рұқсатсыз сатып жіберсе не болады?

Егер баланың мүлкі қорғаншылық органының рұқсатынсыз сатылса, мұндай мәміле кейін даулы болуы мүмкін. Мәміле баланың құқығын бұзса, оны жарамсыз деп тану туралы мәселе көтерілуі ықтимал.

Сондықтан сатып алушы үшін де, сатушы үшін де баланың үлесі бар мүлікті рәсімдеген кезде барлық рұқсаттарды алдын ала тексеру өте маңызды. Бұл жерде “кейін реттейміз” деген сөз қауіпті. Жылжымайтын мүлік мәмілесінде кейін реттеу кейде кейін соттасуға айналып кетеді.

Қорытынды

Кәмелетке толмаған баланың атындағы мүлікті сату үшін міндетті түрде қорғаншылық және қамқоршылық органының рұқсаты қажет. Егер бала мүліктің толық иесі немесе үлес иесі болса, ата-аналар бұл мүлікті өз бетінше сата алмайды.

Мәміленің басты шарты — баланың мүддесі бұзылмауы керек. Егер сатудан кейін бала тұрғын үйсіз қалса, үлесінен айырылса немесе жағдайы нашарласа, рұқсат берілмеуі мүмкін.

Сондықтан мұндай мәмілені жасамас бұрын құжаттарды толық дайындап, қорғаншылық органының рұқсатын алып, нотариус арқылы заңды түрде рәсімдеу қажет.

FAQ

Кәмелетке толмаған баланың атындағы пәтерді сатуға бола ма?

Иә, сатуға болады. Бірақ егер бала пәтердің меншік иесі немесе үлес иесі болса, қорғаншылық және қамқоршылық органының рұқсаты қажет.

Бала тек үйде тіркелген болса, рұқсат керек пе?

Егер бала тек тіркелген немесе тұрып жатқан болса, бірақ мүліктің меншік иесі болмаса, қорғаншылық органының рұқсаты әдетте талап етілмейді.

Баланың үлесі бар үйді ата-анасы өзі сатып жібере ала ма?

Жоқ. Баланың үлесі бар мүлікті сату үшін ата-ананың келісімімен қатар қорғаншылық және қамқоршылық органының рұқсаты қажет.

Рұқсатты қайдан алады?

Рұқсатты тұрғылықты жері бойынша қорғаншылық және қамқоршылық органынан алады. Өтінішті eGov арқылы онлайн беруге болады.

10 жасқа толған баланың пікірі керек пе?

Иә, бала 10 жасқа толған болса, оның пікірі ескерілуі мүмкін. Бірақ бұл қорғаншылық органының рұқсатын алмастырмайды.

Екінші ата-ананың келісімі міндетті ме?

Көп жағдайда міндетті. Егер келісім алу мүмкін болмаса, оның себебін растайтын құжаттар ұсынылуы керек.

Қорғаншылық органы рұқсат бермесе не істеуге болады?

Бас тарту негізін қарап, жетіспейтін құжаттарды толықтыруға немесе бас тартумен келіспесеңіз, оны жоғары тұрған органға немесе сотқа шағымдауға болады.

Баланың мүлкін сатудан түскен ақша ата-анасына беріле ме?

Баланың үлесіне тиесілі ақша баланың мүддесіне жұмсалуы керек. Ол басқа тұрғын үй сатып алуға, баланың атына үлес рәсімдеуге немесе баланың шотына салынуы мүмкін.