Ата-ана құқығынан айыру деген не?

Ата-ана құқығынан айыру — ата-ананың балаға қатысты құқықтарын сот арқылы тоқтату. Бұл ата-ананың баланы тәрбиелеу, оның мүддесін білдіру, онымен бірге тұру, баланың атынан шешім қабылдау сияқты құқықтарынан айырылуына алып келеді.

Бірақ маңызды нәрсе бар: ата-ана құқығынан айырылған адам баланы күтіп-бағу міндетінен, яғни алимент төлеуден босатылмайды. Құқықтан айырылады, бірақ міндеттен қашып құтылмайды. Заңда “баладан кеттің — алименттен де кеттің” деген жеңіл режим жоқ.

Ата-ана құқығынан айыру — соңғы және ең қатаң шара. Сот мұндай шешімді тек нақты, дәлелденген және баланың мүддесіне қауіпті жағдайларда ғана қабылдайды.

Ата-ана құқығынан қандай жағдайда айырады?

Ата-ана құқықтарынан айыру мына жағдайларда болуы мүмкін:

1. Ата-ана өз міндеттерін орындаудан жалтарса.
2. Алимент төлеуден қасақана жалтарса.
3. Баласын перзентханадан, балалар ұйымынан немесе басқа мекемеден дәлелсіз себеппен алудан бас тартса.
4. Ата-ана құқықтарын теріс пайдаланса.
5. Балаға қатыгездік көрсетсе.
6. Балаға физикалық немесе психологиялық зорлық жасаса.
7. Баланың жыныстық қол сұғылмаушылығына қастандық жасаса.
8. Алкоголь, есірткі, психотроптық заттарды теріс пайдаланса.
9. Баланың, жұбайының немесе отбасы мүшесінің өміріне немесе денсаулығына қарсы қасақана қылмыс жасаса.

Бұл тізім жай ғана “ата-ана нашар” деген жалпы сөз емес. Әр негіз нақты дәлелдермен расталуы керек.

Алимент төлемесе, ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, алимент төлеуден қасақана жалтару ата-ана құқығынан айыруға негіздердің бірі болуы мүмкін.

Бірақ жай ғана “бір-екі ай төлемеді” деген жағдай ата-ана құқығынан айыруға әрдайым жеткілікті болмайды. Сот әдетте мына мән-жайларды қарайды:

• алимент бойынша қарыз қанша;
• қарыз қанша уақыттан бері жиналған;
• борышкер әдейі төлемей жүр ме;
• жұмыс істей тұра табысын жасыра ма;
• сот орындаушының қаулылары бар ма;
• әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке тартылған ба;
• баламен араласа ма;
• балаға басқа түрде көмек көрсете ме.

Егер ата-ана жылдар бойы алимент төлемесе, баламен араласпаса, тәрбиесіне қатыспаса және қарызды өтеуге еш әрекет жасамаса, бұл ата-ана құқығынан айыру туралы талап қоюға негіз болуы мүмкін.

Баламен араласпаса, ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, егер ата-ана баламен мүлде араласпаса, тәрбиесіне қатыспаса, материалдық көмек көрсетпесе, оқуына, денсаулығына, дамуына қызығушылық танытпаса, бұл ата-аналық міндеттерді орындаудан жалтару ретінде бағалануы мүмкін.

Мысалы:

• бірнеше жыл бойы баланы көрмеген;
• баланың туған күнін, оқуын, денсаулығын мүлде білмейді;
• алимент төлемейді;
• балаға киім, дәрі, оқу құралдарын алып бермейді;
• телефон соқпайды;
• мектепке, дәрігерге, балабақшаға қатыспайды;
• қорғаншылық органының шақыруына келмейді.

Бірақ сот үшін “ол келмейді” деген сөз жеткіліксіз. Мұны хаттармен, сот орындаушы материалдарымен, куәлармен, мектеп немесе балабақша анықтамаларымен, қорғаншылық органының қорытындысымен дәлелдеу керек.

Балаға қатыгездік көрсетсе не болады?

Егер ата-ана балаға қатыгездік көрсетсе, бұл ата-ана құқығынан айыруға өте ауыр негіз болып саналады.

Қатыгездікке мыналар кіруі мүмкін:

• баланы ұру;
• қорқыту;
• балаға психологиялық қысым жасау;
• қорлау;
• баланы аш қалдыру;
• емдетпеу;
• қараусыз қалдыру;
• қауіпті жағдайда қалдыру;
• баланы жұмысқа немесе қайыр сұрауға мәжбүрлеу;
• жыныстық сипаттағы әрекеттерге жол беру немесе қастандық жасау.

Мұндай жағдайда тек сотқа ғана емес, полицияға, қорғаншылық органына және қажет болса медициналық ұйымға да жүгіну керек. Егер балаға нақты қауіп болса, әрекет шұғыл болуы тиіс.

Ішімдік немесе есірткі пайдаланса, ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, егер ата-ана спирттік ішімдіктерді, есірткі заттарын, психотроптық заттарды немесе соларға ұқсас заттарды теріс пайдаланса және бұл баланың мүддесіне қауіп төндірсе, ата-ана құқығынан айыру мәселесі қойылуы мүмкін.

Бірақ бұл да дәлелденуі керек. Мысалы:

• наркологиялық есепте тұруы;
• медициналық анықтамалар;
• полиция хаттамалары;
• көршілердің немесе туыстардың түсініктемелері;
• баланың қараусыз қалғанын растайтын фактілер;
• үйдегі қауіпті жағдайлар;
• қорғаншылық органының актісі.

Егер ата-ана мас күйде балаға қарай алмаса, үйде жанжал шығарса, баланы қорқытса немесе оның қауіпсіздігіне қауіп төндірсе, бұл сотта маңызды дәлел болады.

Ата-ана құқықтарын теріс пайдалану деген не?

Ата-ана құқықтарын теріс пайдалану — ата-ананың өз құқықтарын баланың мүддесіне қарсы қолдануы.

Мысалы:

• баланы екінші ата-анаға қарсы қою;
• баланы алимент немесе мүлік дауына қысым құралы ретінде пайдалану;
• баланы оқудан әдейі қалдыру;
• баланы қылмысқа, қайыр сұрауға, заңсыз әрекетке итермелеу;
• баланың шетелге шығуына, емделуіне, оқуына негізсіз кедергі жасау;
• баланы басқа ата-анадан жасыру;
• баланың құжаттарын бермей қою;
• баланың мүддесіне зиян келтіретін әрекеттер жасау.

Сот мұндай әрекеттердің балаға нақты зиян келтіргенін немесе келтіруі мүмкін екенін бағалайды.

Кім ата-ана құқығынан айыру туралы сотқа жүгіне алады?

Ата-ана құқығынан айыру туралы талапты әдетте мына тұлғалар немесе органдар бере алады:

• баланың анасы;
• баланың әкесі;
• баланың қорғаншысы немесе қамқоршысы;
• прокурор;
• қорғаншылық және қамқоршылық органы;
• баланың құқықтарын қорғау жөніндегі ұйымдар;
• кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі органдар;
• баланың мүддесін қорғайтын өзге уәкілетті органдар.

Көп жағдайда мұндай істерге прокурор мен қорғаншылық органы қатысады. Себебі мәселе тек ата-аналардың жеке дауы емес, баланың құқығы мен қауіпсіздігіне қатысты.

Қай сотқа жүгіну керек?

Ата-ана құқығынан айыру туралы талап арыз әдетте кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотқа беріледі.

Көп жағдайда талап жауапкердің тұрғылықты жері бойынша беріледі. Бірақ нақты жағдайға қарай баланың тұрғылықты жері, қауіпсіздігі, қорғаншылық органының орналасқан жері және істің мән-жайлары ескерілуі мүмкін.

Талап арызды “Сот кабинеті” арқылы электронды түрде беруге болады.

Талап арызда не жазылады?

Талап арызда мына мәліметтер көрсетіледі:

• соттың атауы;
• талап қоюшының деректері;
• жауапкердің деректері;
• баланың аты-жөні, туған күні;
• ата-аналардың қарым-қатынасы;
• баланың кіммен тұратыны;
• жауапкердің ата-аналық міндеттерді қалай орындамай отырғаны;
• алимент қарызы болса, оның мөлшері;
• баламен араласпау фактілері;
• балаға қауіп немесе зиян болса, нақты жағдайлар;
• қорғаншылық органына жүгіну туралы мәлімет;
• полиция, сот орындаушы, мектеп, дәрігер құжаттары;
• соттан сұралатын нақты талап;
• қосымша құжаттар тізімі.

Талап арызда эмоция емес, факт жазу керек. “Ол жаман әке” немесе “ол жаман ана” дегеннен гөрі: “2022 жылдан бері алимент төлемейді, баламен араласпайды, тәрбиесіне қатыспайды, сот орындаушының қаулысы бар” деп нақты жазған дұрыс.

Сот “драма” емес, дәлел қарайды. Бұл жерде сериал емес, құжаттар сөйлейді.

Қандай дәлелдер керек?

Ата-ана құқығынан айыру үшін мыналар дәлел ретінде қолданылуы мүмкін:

• баланың туу туралы куәлігі;
• неке қию немесе ажырасу туралы куәлік;
• алимент өндіру туралы сот шешімі;
• алимент қарызы туралы сот орындаушының анықтамасы;
• сот орындаушының қаулылары;
• әкімшілік немесе қылмыстық іс материалдары;
• полицияға жазылған арыздар;
• медициналық анықтамалар;
• наркологиялық немесе психиатриялық анықтамалар;
• мектептен немесе балабақшадан анықтама;
• қорғаншылық органының қорытындысы;
• тұрғын үй-тұрмыстық жағдайды тексеру актісі;
• WhatsApp хаттары, аудио, видео, фото;
• куәлардың түсініктемелері;
• баланың психолог қорытындысы;
• жауапкердің баламен араласпайтынын растайтын дәлелдер.

Дәлелдер неғұрлым жүйелі болса, сотқа ата-ана құқығынан айыру қажеттігін түсіндіру оңай болады.

Қорғаншылық органы қандай рөл атқарады?

Қорғаншылық және қамқоршылық органы баланың мүддесін қорғау үшін іске қатысады.

Ол:

• баланың жағдайын зерттейді;
• ата-аналармен сөйлеседі;
• баланың тұрғылықты жерін қарайды;
• тұрғын үй-тұрмыстық жағдайды тексереді;
• баланың пікірін ескеруі мүмкін;
• сотқа қорытынды береді.

Қорғаншылық органының қорытындысы сот үшін маңызды, бірақ жалғыз дәлел емес. Сот барлық құжаттарды, куәларды, прокурордың пікірін және баланың мүддесін бірге бағалайды.

Прокурор қатыса ма?

Иә, ата-ана құқықтарынан айыру туралы істерде прокурордың қатысуы маңызды. Прокурор баланың құқықтары мен заңды мүдделерінің сақталуын бақылайды.

Прокурор сотта:

• талапты қолдауы мүмкін;
• талапқа қарсы пікір білдіруі мүмкін;
• дәлелдерді бағалайды;
• баланың мүддесіне қатысты қорытынды пікір айтады.

Бұл істерде прокурордың қатысуы істің маңыздылығын көрсетеді. Себебі ата-ана құқығынан айыру — жай отбасылық реніш емес, баланың тағдырына әсер ететін ауыр құқықтық шешім.

Ата-ана құқығынан айырудың салдары қандай?

Ата-ана құқығынан айырылған адам:

• баланы тәрбиелеу құқығынан айырылады;
• баламен бірге тұру құқығынан айырылады;
• баланың мүддесін білдіру құқығынан айырылады;
• баланың атынан шешім қабылдай алмайды;
• балаға байланысты жеңілдіктер мен жәрдемақыларды ала алмайды;
• кейін баладан өзін күтіп-бағуды талап ете алмайды;
• баланың заңды өкілі бола алмайды.

Бірақ ол алимент төлеу міндетінен босатылмайды. Яғни құқықтары тоқтағанымен, баланы асырау міндеті сақталады.

Бала қандай құқықтарын сақтайды?

Ата-анасы ата-ана құқығынан айырылса да, бала өзінің мүліктік құқықтарын сақтайды.

Бала:

• тұрғын үйге меншік құқығын сақтайды;
• тұрғын үйді пайдалану құқығын сақтайды;
• мұра алу құқығын сақтайды;
• алимент алу құқығын сақтайды;
• басқа туыстарымен туыстық фактісіне негізделген құқықтарын сақтайды.

Яғни ата-ана құқығынан айыру баланың құқықтарын шектемеуі керек. Керісінше, бұл шара баланы қорғау үшін қолданылады.

Ата-ана құқығынан айырылған адам баламен кездесе ала ма?

Жалпы ата-ана құқығынан айырылған адам баламен бұрынғыдай ата-ана ретінде араласа алмайды. Бірақ кейбір жағдайларда қорғаншылық органы немесе сот баланың мүддесіне қайшы келмесе, шектеулі түрде кездесу мәселесін қарауы мүмкін.

Егер кездесу балаға психологиялық, физикалық немесе моральдық зиян келтірсе, мұндай байланысқа жол берілмеуі мүмкін.

Басты өлшем — ата-ананың қалауы емес, баланың қауіпсіздігі мен мүддесі.

Ата-ана құқығынан айыру мен шектеудің айырмашылығы қандай?

Ата-ана құқығынан айыру және ата-ана құқықтарын шектеу — екі бөлек шара.

Ата-ана құқығынан айыру — ата-ананың кінәлі мінез-құлқы дәлелденген жағдайда қолданылатын ең ауыр шара.

Ата-ана құқықтарын шектеу — баланы ата-анасымен қалдыру қауіпті болған, бірақ ата-ана құқығынан айыруға жеткілікті негіз әлі анықталмаған жағдайда қолданылуы мүмкін.

Мысалы, ата-анада ауыр ауру, уақытша қиын жағдай немесе бала үшін қауіп бар, бірақ кінәлі мінез-құлқы толық дәлелденбеген болса, сот ата-ана құқықтарын шектеу мәселесін қарауы мүмкін.

Тек алимент қарызы жеткілікті ме?

Әрқашан жеткілікті емес. Алимент бойынша қарыз маңызды дәлел, бірақ сот әдетте оны басқа мән-жайлармен бірге қарайды.

Егер ата-ана алимент төлемесе, бірақ баламен араласса, көмектессе, қарызды өтеуге тырысса, сот бірден ата-ана құқығынан айырмауы мүмкін.

Ал егер ата-ана алимент төлемейді, баламен араласпайды, тәрбиесіне қатыспайды, қасақана жалтарады және балаға мүлде қызығушылық танытпайды — бұл талапты күшейтеді.

Әкені ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, әкені ата-ана құқығынан айыруға болады, егер заңда көрсетілген негіздер дәлелденсе.

Мысалы:

• алимент төлеуден қасақана жалтарса;
• баламен жылдар бойы араласпаса;
• тәрбиесіне қатыспаса;
• балаға күш қолданса;
• алкоголь немесе есірткі теріс пайдаланса;
• баланың өмірі мен денсаулығына қауіп төндірсе.

Бірақ әкені тек “анамен келіспейді” немесе “сирек көреді” деген себеппен автоматты түрде ата-ана құқығынан айыруға болмайды. Нақты дәлел қажет.

Ананы ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, ананы да ата-ана құқығынан айыруға болады. Заң ана мен әкені тең қарастырады.

Ананы ата-ана құқығынан айыруға негіз болуы мүмкін:

• баланы қараусыз қалдыру;
• балаға қатыгездік көрсету;
• алкоголь немесе есірткі теріс пайдалану;
• баланы тәрбиелеуден жалтару;
• баланың денсаулығына қауіп төндіру;
• баланы заңсыз әрекеттерге тарту;
• өз құқықтарын теріс пайдалану.

Сот ана екенін ғана емес, нақты баланың мүддесіне қауіп бар-жоғын қарайды.

Ата-ана құқығын қалпына келтіруге бола ма?

Иә, кейбір жағдайларда ата-ана құқықтарын қалпына келтіруге болады. Егер ата-ана өзінің мінез-құлқын, өмір салтын және бала тәрбиесіне көзқарасын өзгерткенін дәлелдесе, сот ата-ана құқықтарын қалпына келтіру мәселесін қарай алады.

Мысалы:

• алкоголь немесе есірткі тәуелділігін емдесе;
• тұрақты жұмысқа орналасса;
• алимент төлей бастаса;
• баламен дұрыс қарым-қатынас орнатса;
• тұрғын үй жағдайын жақсартса;
• балаға қауіп төндірмейтінін дәлелдесе.

Бірақ егер бала асырап алынған болса немесе құқықты қалпына келтіру баланың мүддесіне қайшы келсе, сот талапты қанағаттандырмауы мүмкін.

Соттан қалай сұрауға болады?

Талап арыздың сұрау бөлігінде былай жазуға болады:

Соттан сұраймын:

1. Жауапкерді кәмелетке толмаған балаға қатысты ата-ана құқықтарынан айыруды.
2. Қорғаншылық және қамқоршылық органын іске қатыстыруды.
3. Прокурордың қатысуын қамтамасыз етуді.
4. Қорғаншылық органынан баланың жағдайы бойынша қорытынды сұратуды.
5. Жауапкерден баланың пайдасына алимент өндіру мәселесін шешуді.
6. Қажет болған жағдайда баланың одан әрі тұру және тәрбиелену мәселесін баланың мүддесіне сай шешуді.

Бұл тек үлгі. Әр іс бойынша талаптар нақты жағдайға және дәлелдерге қарай жазылады.

Қорытынды

Ата-ана құқығынан айыру — баланы қорғау үшін қолданылатын ең ауыр құқықтық шаралардың бірі. Ол ата-аналар арасындағы реніш немесе ажырасу кезіндегі конфликт үшін емес, ата-ананың баланың мүддесіне қарсы әрекеті нақты дәлелденген жағдайда қолданылады.

Алимент төлемеу, баламен араласпау, тәрбиесіне қатыспау, қатыгездік көрсету, алкоголь немесе есірткіге тәуелділік, балаға қауіп төндіру сияқты жағдайлар ата-ана құқығынан айыруға негіз болуы мүмкін.

Бірақ сот әр істі жеке қарайды. Негізгі өлшем — баланың қауіпсіздігі, денсаулығы, тәрбиесі және мүддесі.

FAQ: Ата-ана құқығынан айыру туралы жиі қойылатын сұрақтар

1. Ата-ана құқығынан айыру қандай жағдайда болады?

Ата-ана міндеттерін орындаудан жалтарса, алимент төлеуден қасақана жалтарса, балаға қатыгездік көрсетсе, ата-ана құқықтарын теріс пайдаланса, алкоголь немесе есірткі теріс пайдаланса, баланың өмірі мен денсаулығына қауіп төндірсе, ата-ана құқығынан айыру мәселесі қойылуы мүмкін.

2. Алимент төлемесе, ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, алимент төлеуден қасақана жалтару негіз болуы мүмкін. Бірақ сот алимент қарызын басқа мән-жайлармен бірге бағалайды.

3. Баламен араласпаса, ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, егер ата-ана баламен ұзақ уақыт араласпаса, тәрбиесіне қатыспаса, материалдық көмек көрсетпесе, бұл ата-аналық міндеттерді орындаудан жалтару ретінде қаралуы мүмкін.

4. Ата-ана құқығынан айыруды кім сұрай алады?

Баланың анасы, әкесі, қорғаншысы, қамқоршысы, прокурор, қорғаншылық органы және баланың құқықтарын қорғаушы уәкілетті ұйымдар сотқа жүгіне алады.

5. Ата-ана құқығынан айыру тек сот арқылы бола ма?

Иә, ата-ана құқығынан айыру тек сот тәртібімен жүргізіледі.

6. Прокурор қатыса ма?

Иә, мұндай істерде прокурордың қатысуы маңызды, себебі дау баланың құқықтары мен мүдделеріне қатысты.

7. Қорғаншылық органы қатыса ма?

Иә, қорғаншылық және қамқоршылық органы баланың жағдайын зерттеп, сотқа қорытынды береді.

8. Қандай дәлелдер керек?

Алимент қарызы туралы анықтама, сот орындаушы қаулылары, полиция материалдары, медициналық анықтамалар, мектеп немесе балабақша анықтамалары, қорғаншылық органының актісі, куәлар, хаттар, фото, видео және басқа дәлелдер қажет болуы мүмкін.

9. Ата-ана құқығынан айырылған адам алимент төлемей ме?

Жоқ. Ата-ана құқығынан айырылу баланы күтіп-бағу міндетінен босатпайды. Алимент төлеу міндеті сақталады.

10. Бала мұра алу құқығын сақтай ма?

Иә, ата-ана құқығынан айыру баланың мүліктік құқықтарын, оның ішінде мұра алу құқығын тоқтатпайды.

11. Әкені ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, егер заңда көрсетілген негіздер дәлелденсе, әкені ата-ана құқығынан айыруға болады.

12. Ананы ата-ана құқығынан айыруға бола ма?

Иә, ананы да ата-ана құқығынан айыруға болады. Заң ана мен әкені тең қарайды.

13. Тек ата-аналардың конфликтісі жеткілікті ме?

Жоқ. Ата-аналар арасындағы жай конфликт ата-ана құқығынан айыруға жеткіліксіз. Баланың мүддесіне нақты қауіп немесе ата-аналық міндеттерді орындамау дәлелденуі керек.

14. Ата-ана құқығын кейін қалпына келтіруге бола ма?

Иә, егер ата-ана мінез-құлқын, өмір салтын және бала тәрбиесіне көзқарасын өзгерткенін дәлелдесе, сот ата-ана құқықтарын қалпына келтіруі мүмкін.

15. Талап арызды онлайн беруге бола ма?

Иә, талап арызды “Сот кабинеті” арқылы электронды түрде беруге болады. Құжаттар PDF форматында тіркеледі.

16. Сот бірден ата-ана құқығынан айыра ма?

Әрқашан емес. Сот барлық дәлелдерді зерттейді. Егер толық негіз болмаса, сот ата-ана құқықтарын шектеу немесе басқа шара қолдану мәселесін қарауы мүмкін.

17. Егер ата-ана балаға күш қолданса не істеу керек?

Полицияға, қорғаншылық органына, медициналық ұйымға және сотқа жүгіну керек. Күш қолдану дәлелдері ата-ана құқығынан айыруға маңызды негіз болуы мүмкін.

18. Ата-ана құқығынан айыру баланы асырап алуға әсер ете ме?

Иә, ата-ана құқықтарынан айырылғаннан кейін белгілі бір мерзім өткен соң және заңда көзделген тәртіппен баланы асырап алу мәселесі қаралуы мүмкін.

19. Сотта ең маңыздысы не?

Ең маңыздысы — ата-ананың кінәлі мінез-құлқын және бұл жағдайдың баланың мүддесіне зиян екенін нақты дәлелдермен көрсету.

20. Ата-ана құқығынан айыру соңғы шара ма?

Иә, бұл ең қатаң шаралардың бірі. Сот оны тек басқа жолмен баланың мүддесін қорғау мүмкін болмаған немесе ата-ананың кінәлі әрекеті дәлелденген жағдайда қолданады.