ГПХ шартымен жұмыс істейтін адамға қандай талап қоюға болады?

ГПХ шарты деген не?

ГПХ шарты — азаматтық-құқықтық сипаттағы шарт. Мұнда тараптар әдетте “жұмыс беруші мен қызметкер” емес, “тапсырыс беруші мен орындаушы” ретінде әрекет етеді. Яғни орындаушы белгілі бір жұмысты орындауға немесе қызмет көрсетуге міндеттенеді, ал тапсырыс беруші сол жұмыс немесе қызмет үшін ақы төлейді.

Еңбек шартынан айырмашылығы, ГПХ бойынша адам компанияның ішкі еңбек тәртібіне толық бағынатын қызметкер болып саналмайды. Ол нақты нәтиже тапсыруы керек. Сондықтан оған қойылатын талаптар да еңбек тәртібі бойынша емес, шарт және азаматтық заңнама бойынша қойылады.

Қарапайым тілмен айтқанда: ГПХ — “күнде 09:00-ден 18:00-ге дейін отыр” деген емес, “мына жұмысты сапалы орындап бер” деген формат.

ГПХ шартымен жұмыс істейтін адамға қандай талап қоюға болады?

Егер орындаушы шарттағы міндетін орындамаса немесе сапасыз орындаса, тапсырыс беруші бірнеше талап қоя алады. Нақты талап шарттың мазмұнына, орындалған жұмысқа, төлемге және келтірілген зиянға байланысты болады.

1. Жұмысты немесе қызметті орындауды талап ету

Егер орындаушы жұмысты уақытында аяқтамаса, тапсырыс беруші одан шартта көрсетілген жұмысты орындауды талап ете алады.

Мысалы:

• сайтты толық аяқтау;
• құжатты дайындау;
• дизайнды тапсыру;
• жөндеу жұмысын бітіру;
• кеңес беру қызметін көрсету;
• есеп немесе қорытынды дайындау.

Бұл талап әсіресе жұмыс әлі орындалмаған, бірақ орындаушы ақшаны алып қойған кезде маңызды.

2. Кемшіліктерді жоюды талап ету

Егер жұмыс орындалғанымен, сапасы нашар болса, тапсырыс беруші кемшіліктерді жоюды талап ете алады.

Мысалы:

• сайт дұрыс жұмыс істемейді;
• құжатта қателер көп;
• дизайн техникалық тапсырмаға сай емес;
• жөндеу жұмысы сапасыз жасалған;
• қызмет шартта көрсетілген деңгейде көрсетілмеген.

Мұндай жағдайда орындаушыға жазбаша претензия жіберіп, нақты қандай кемшіліктер бар екенін көрсету керек.

3. Ақшаны қайтаруды талап ету

Егер орындаушы жұмысты орындамаса немесе шартты өрескел бұзса, тапсырыс беруші төленген ақшаны толық немесе ішінара қайтаруды талап ете алады.

Ақшаны қайтару талабы мына жағдайларда қойылуы мүмкін:

• жұмыс мүлде орындалмаған;
• орындаушы белгіленген мерзімді бұзған;
• нәтиже тапсырыс берушіге жарамсыз;
• орындаушы байланысқа шықпай кеткен;
• аванс алып, жұмысты бастамаған;
• шартты орындаудан бас тартқан.

Егер ақша Kaspi, банк аударымы немесе қолма-қол берілсе, төлемді растайтын құжаттарды сақтау керек.

4. Залалды өндіруді талап ету

Егер орындаушының әрекетінен тапсырыс берушіге нақты шығын келсе, залалды өндіру туралы талап қоюға болады.

Мысалы:

• орындаушы жұмысты уақытында бітірмегендіктен, тапсырыс беруші клиентінен айырылды;
• сапасыз жұмыс салдарынан басқа маманға қайта төлеуге тура келді;
• орындаушы құжатты дұрыс дайындамағандықтан, сот немесе мемлекеттік орган құжатты қабылдамады;
• мердігердің қатесінен мүлік бүлінді;
• орындаушы құпия ақпаратты жариялап, компанияға зиян келтірді.

Залалды өндіру үшін шығынның нақты сомасын және оның орындаушының әрекетімен байланысты екенін дәлелдеу керек.

5. Тұрақсыздық айыбын немесе айыппұлды талап ету

Егер ГПХ шартында мерзімді бұзғаны, сапасыз орындағаны немесе міндеттемені орындамағаны үшін айыппұл немесе өсімпұл қарастырылса, тапсырыс беруші оны талап ете алады.

Мысалы, шартта “әр кешіктірілген күн үшін 0,1% өсімпұл төленеді” деп жазылса, орындаушы мерзімді бұзған жағдайда осы өсімпұлды есептеуге болады.

Бірақ айыппұл шартта нақты көрсетілуі керек. Егер шартта айыппұл жоқ болса, оны өндіру қиынырақ болады, бірақ залалды өндіру мәселесі қарастырылуы мүмкін.

6. Шартты бұзуды талап ету

Егер орындаушы міндетін орындамаса, жұмысты сапасыз істесе немесе сенім жоғалса, тапсырыс беруші шартты бұзуды талап ете алады.

Шартты бұзу кезінде мына талаптар бірге қойылуы мүмкін:

• төленген авансты қайтару;
• орындалмаған жұмыс үшін ақшаны қайтару;
• залалды өндіру;
• айыппұл немесе өсімпұл өндіру;
• құжаттар мен материалдарды қайтару.

Шартты бұзбас бұрын, көп жағдайда орындаушыға жазбаша хабарлама немесе претензия жіберген дұрыс.

7. Құжаттар мен материалдарды қайтаруды талап ету

Егер орындаушыға құжаттар, логиндер, парольдер, база, клиенттер тізімі, техника немесе басқа материалдар берілсе, шарт тоқтаған кезде оларды қайтаруды талап етуге болады.

Мысалы:

• компания құжаттары;
• клиенттер базасы;
• сайтқа кіру деректері;
• әлеуметтік желі аккаунттары;
• CRM жүйесіне қолжетімділік;
• фото, видео, дизайн файлдары;
• жұмыс барысында берілген мүлік.

Мұндай талапты шартта алдын ала нақты жазған дұрыс. Әйтпесе кейін “берген жоқсың” деген дау шығады.

8. Құпия ақпаратты жарияламауды талап ету

Егер ГПХ орындаушысы компанияның құпия ақпаратын, клиенттер базасын, коммерциялық ұсыныстарын немесе ішкі материалдарын алған болса, одан құпиялылықты сақтауды талап етуге болады.

Шартта құпиялылық туралы бөлім болса, орындаушы:

• клиенттер базасын таратпауға;
• компания құжаттарын үшінші тұлғаларға бермеуге;
• коммерциялық ақпаратты жарияламауға;
• жұмыс моделін көшірмеуге;
• логин, пароль, CRM деректерін сақтауға міндетті болуы мүмкін.

Егер орындаушы құпия ақпаратты жарияласа, одан залал мен шартта көрсетілген айыппұлды талап етуге болады.

9. Интеллектуалдық меншік құқығын беруді талап ету

Егер орындаушы сайт, дизайн, мәтін, бағдарлама, логотип, видео немесе басқа шығармашылық нәтиже дайындаса, шартта бұл нәтиженің құқықтары кімге тиесілі болатыны көрсетілуі керек.

Тапсырыс беруші мына талаптарды қоя алады:

• дайын файлдарды толық беруді;
• бастапқы файлдарды тапсыруды;
• авторлық құқықты немесе пайдалану құқығын беруді;
• нәтижені үшінші тұлғаларға сатпауын;
• жобаны басқа клиентке көшірмеуін.

Бұл әсіресе сайт, бренд, дизайн, IT және маркетинг қызметтері бойынша өте маңызды.

10. Сотқа талап арыз беру

Егер орындаушы претензияға жауап бермесе немесе ақшаны қайтарудан бас тартса, тапсырыс беруші сотқа талап арыз бере алады.

Сот арқылы:

• ақшаны қайтару;
• шартты бұзу;
• залалды өндіру;
• айыппұл немесе өсімпұл өндіру;
• құжаттарды қайтару;
• міндеттемені орындауға мәжбүрлеу;
• орындалған жұмыстың сапасын даулау талап етілуі мүмкін.

Сотқа дейін дәлелдерді толық жинау керек.

Қандай дәлелдер қажет?

ГПХ орындаушысына талап қою үшін мына дәлелдер қажет болуы мүмкін:

• ГПХ шарты;
• техникалық тапсырма;
• төлем түбіртектері;
• банк аударымдары;
• Kaspi чектер;
• WhatsApp, Telegram, email хаттары;
• қабылдау-тапсыру актілері;
• орындалған жұмыстың нәтижесі;
• кемшіліктерді растайтын фото, видео;
• басқа маманның қорытындысы;
• залалды растайтын құжаттар;
• претензия және оған жауап.

Дәлелсіз талап әлсіз болады. “Ол дұрыс істемеді” деген сөз жеткіліксіз. Нақты не істемеді, қанша шығын келді, қандай мерзім бұзылды — бәрі құжатпен көрсетілуі керек.

ГПХ орындаушысынан нені талап етуге болмайды?

ГПХ орындаушысынан еңбек шартындағы қызметкер сияқты талап етуге болмайды, егер шартта нақты еңбек қатынастары болмаса.

Мысалы, әдетте мына талаптар дұрыс емес:

• күн сайын кеңседе отыру;
• ішкі еңбек тәртібіне толық бағыну;
• қызметкер сияқты еңбек демалысына шығу;
• штаттық лауазым бойынша жұмыс істеу;
• басшыға күнделікті еңбек есебін тапсыру;
• жұмыс кестесін сақтау.

Егер тапсырыс беруші орындаушыдан осындай талаптарды тұрақты түрде қойса, онда бұл қатынас ГПХ емес, еңбек қатынасына ұқсап кетуі мүмкін. Бұл жұмыс беруші үшін тәуекел.

Қорытынды

ГПХ шартымен жұмыс істейтін адамға талап шарт бойынша қойылады. Ең негізгі талаптар: жұмысты орындау, кемшілікті жою, ақшаны қайтару, залалды өтеу, айыппұл төлеу, құжаттарды қайтару, құпиялылықты сақтау және шартты бұзу.

Ең маңыздысы — ГПХ шартын дұрыс жазу. Онда нақты жұмыс, мерзім, төлем, нәтиже, қабылдау актісі, жауапкершілік, айыппұл, құпиялылық және материалдарды қайтару тәртібі көрсетілуі керек.

ГПХ — “ауызша келістік” деген лайфхак емес. Дұрыс жазылмаса, кейін сотта бәрін скриншотпен дәлелдеуге тура келеді.

FAQ

ГПХ орындаушысы жұмысты орындамаса не істеу керек?

Алдымен жазбаша претензия жіберу керек. Егер нәтиже болмаса, ақшаны қайтару, залалды өндіру немесе шартты бұзу туралы сотқа талап қоюға болады.

ГПХ бойынша авансты қайтаруға бола ма?

Иә, егер жұмыс орындалмаса немесе орындаушы шартты бұзса, төленген авансты толық немесе ішінара қайтаруды талап етуге болады.

Орындаушы сапасыз жұмыс істесе не талап етуге болады?

Кемшіліктерді жоюды, бағаны төмендетуді, қайта орындауды, ақшаны қайтаруды немесе залалды өтеуді талап етуге болады.

ГПХ орындаушысынан айыппұл өндіруге бола ма?

Иә, егер айыппұл немесе өсімпұл шартта көрсетілген болса, оны талап етуге болады.

ГПХ орындаушысы клиенттер базасын алып кетсе не істеу керек?

Егер шартта құпиялылық және деректерді қайтару міндеті болса, орындаушыдан базаны қайтаруды, пайдалануды тоқтатуды, залалды және айыппұлды талап етуге болады.

ГПХ орындаушысын қызметкер сияқты жұмысқа міндеттеуге бола ма?

Жоқ. Егер адам ГПХ бойынша істесе, одан нақты нәтиже талап етіледі. Ал күнделікті жұмыс тәртібі, лауазым, жалақы және бағыныштылық болса, бұл еңбек қатынасына ұқсайды.

Сотқа қандай құжаттар керек?

ГПХ шарты, төлем құжаттары, хат алмасулар, техникалық тапсырма, актілер, кемшіліктерді растайтын дәлелдер және претензия қажет.