Сатып алу-сату шартын қалай дұрыс жасау керек?

Meta title: Сатып алу-сату шартын қалай дұрыс жасау керек?
Meta description: Қазақстанда сатып алу-сату шартын дұрыс жасау тәртібі, міндетті тармақтар, құжаттар, тәуекелдер және заңгерлік кеңестер.
URL slug: satyp-alu-satu-shartyn-qalai-durys-zhasau-kerek
Негізгі кілт сөздер: сатып алу-сату шарты, сату-сатып алу шарты, шарт жасау, мүлік сату шарты, көлік сату шарты, үй сату шарты, келісімшарт үлгісі, заңгерлік көмек Қазақстан

Сатып алу-сату шарты деген не?

Сатып алу-сату шарты — сатушы белгілі бір мүлікті, тауарды немесе құқықты сатып алушыға беруге, ал сатып алушы оны қабылдап, келісілген ақшаны төлеуге міндеттенетін азаматтық-құқықтық келісім.

Қарапайым тілмен айтқанда, бұл — “мен сатамын, сен сатып аласың, екеуміз де кейін өкініп жүрмейміз” деген құжат. Бірақ дұрыс жасалмаған шарт кейін үлкен дауға, ақша жоғалтуға, мүлікті қайтара алмауға немесе сотқа жүгінуге алып келуі мүмкін.

Сондықтан сатып алу-сату шартын жай ғана интернеттен көшіріп алу қауіпті. Әр мәміленің өз ерекшелігі бар: үй, жер, көлік, бизнес, жабдық, техника немесе жай тауар сату — бәрінің құқықтық тәуекелі әртүрлі.

Сатып алу-сату шартында қандай мәліметтер міндетті түрде болуы керек?

Дұрыс жасалған сатып алу-сату шартында төмендегі негізгі мәліметтер болуы қажет:

1. Тараптардың толық деректері

Егер тараптар жеке тұлға болса:

• аты-жөні;
• ЖСН;
• жеке куәлік деректері;
• мекенжайы;
• байланыс нөмірі.

Егер тарап заңды тұлға болса:

• компания атауы;
• БСН;
• заңды мекенжайы;
• банк реквизиттері;
• директор немесе сенімхат бойынша әрекет ететін тұлғаның деректері.

Тараптарды дұрыс көрсетпеу кейін сотта “бұл адам шартқа қатыспаған” деген дауға себеп болуы мүмкін.

2. Шарттың нысанасы

Шартта нақты не сатылып жатқаны анық жазылуы керек. Мысалы:

• пәтер болса — мекенжайы, кадастрлық нөмірі, ауданы;
• жер болса — жер учаскесінің нысаналы мақсаты, көлемі, кадастрлық нөмірі;
• көлік болса — маркасы, моделі, жылы, мемлекеттік нөмірі, VIN коды;
• жабдық болса — атауы, моделі, сериялық нөмірі, жағдайы;
• тауар болса — атауы, саны, сапасы, сипаттамасы.

“Бір көлік сатылды” деп жазу жеткіліксіз. Қай көлік? Қандай жағдайда? Қандай құжатпен? Міне, осының бәрі нақты көрсетілуі тиіс.

3. Бағасы және төлем тәртібі

Шартта мүліктің бағасы нақты көрсетіледі. Сонымен қатар төлем қалай жасалатыны жазылуы керек:

• қолма-қол ақшамен;
• банк аударымы арқылы;
• Kaspi немесе басқа банк қосымшасы арқылы;
• бөліп төлеу арқылы;
• алдын ала төлем және қалған соманы төлеу тәртібімен.

Ең дұрысы — төлемді банк арқылы жасау. Себебі кейін дау туындаса, банк аударымы дәлел ретінде қолданылады.

Егер ақша қолма-қол берілсе, міндетті түрде қолхат немесе қабылдау-беру актісі жасалғаны дұрыс.

4. Мүлікті беру мерзімі

Шартта сатушы мүлікті қашан беретіні көрсетілуі қажет. Мысалы:

• шартқа қол қойылған күні;
• толық төлем жасалғаннан кейін;
• мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін;
• нақты күнге дейін.

Егер мерзім жазылмаса, кейін тараптар арасында түсініспеушілік тууы мүмкін. Бірі “ақша бердім, мүлікті неге бермейді?” дейді, екіншісі “әлі уақыты келген жоқ” дейді. Сотқа барғанда осы бір сөйлемнің өзі решает, кәдімгі legal boss level.

5. Мүліктің жағдайы

Сатып алушы мүлікті қандай күйде қабылдап жатқанын білуі керек. Сондықтан шартта мүліктің жағдайы көрсетіледі:

• жаңа немесе қолданылған;
• ақауы бар немесе жоқ;
• кепілде тұр ма, жоқ па;
• арест бар ма, жоқ па;
• үшінші тұлғалардың құқығы бар ма, жоқ па.

Мысалы, көлік сатып алғанда оның кепілде, айыппұлда немесе арестте жоқ екенін тексеру қажет. Үй сатып алғанда меншік иесі кім, жұбайының келісімі керек пе, тіркеуде басқа адамдар бар ма — бәрі тексерілуі тиіс.

Үй немесе жер сатып алу-сату шартында нені тексеру керек?

Жылжымайтын мүлік бойынша тәуекел жоғары. Сондықтан пәтер, үй, жер немесе коммерциялық объект сатып алар алдында мына құжаттарды тексеру қажет:

• меншік құқығын растайтын құжат;
• жылжымайтын мүлікке тіркелген құқықтар туралы анықтама;
• ауыртпалықтардың бар-жоғы;
• арест, кепіл, тыйым бар ма;
• сатушының некелік жағдайы;
• жұбайының келісімі қажет пе;
• коммуналдық берешек бар ма;
• объектінің техникалық сипаттамалары;
• жер учаскесінің нысаналы мақсаты;
• мүліктің нақты және құжаттағы ауданы сәйкес келе ме.

Егер мүлік некеде алынған болса, сатушының жұбайының келісімі қажет болуы мүмкін. Бұл мәселені алдын ала тексермесе, кейін мәмілені жарамсыз деп тану туралы дау туындауы ықтимал.

Көлік сатып алу-сату шартында нені көрсету керек?

Көлік бойынша шартта міндетті түрде мына мәліметтер болғаны дұрыс:

• көліктің маркасы және моделі;
• шыққан жылы;
• VIN коды;
• мемлекеттік нөмірі;
• техпаспорт деректері;
• жүрілген жолы;
• техникалық жағдайы;
• көліктің кепілде немесе арестте жоқ екені;
• айыппұлдардың бар-жоғы;
• төлем сомасы;
• көлікті беру күні.

Көлікті сатып алар алдында оны уәкілетті базалар арқылы тексерген дұрыс. Кейде адам көлікті сатып алғаннан кейін ғана оның арестте, кепілде немесе басқа да шектеуде тұрғанын біледі. Бұл кезде мәселені шешу қиындайды.

Сатып алу-сату шартын нотариус арқылы жасау міндетті ме?

Барлық сатып алу-сату шартын нотариус арқылы жасау міндетті емес. Бірақ кейбір мәмілелер бойынша нотариаттық куәландыру немесе мемлекеттік тіркеу қажет болуы мүмкін.

Мысалы, жылжымайтын мүлікке қатысты мәмілелерде нотариустың қатысуы және құқықты мемлекеттік тіркеу мәселесі маңызды. Ал қарапайым тауар немесе жабдық сату кезінде тараптар жазбаша шарт жасасып, оған қол қоюы мүмкін.

Дегенмен үлкен сомаға жасалатын мәмілелерде нотариусқа немесе заңгерге жүгінген дұрыс. Себебі бір қате кейін миллиондаған теңге шығынға алып келуі мүмкін.

Сатып алу-сату шартын жасағанда қандай қателіктер жиі кездеседі?

Тәжірибеде мынадай қателіктер жиі кездеседі:

• шартта мүлік нақты сипатталмайды;
• төлем тәртібі толық жазылмайды;
• ақша берілгенін растайтын құжат болмайды;
• қабылдау-беру актісі жасалмайды;
• мүліктің арестте немесе кепілде екені тексерілмейді;
• сатушының меншік иесі екені нақты анықталмайды;
• жұбайының келісімі алынбайды;
• шартта жауапкершілік көрсетілмейді;
• дауды шешу тәртібі жазылмайды;
• тараптардың деректері қате көрсетіледі.

Мұндай қателіктер кейін сотқа жүгінуге, мәмілені бұзуға, ақшаны қайтаруға немесе мүлікті өндіріп алуға себеп болады.

Шартта жауапкершілік қалай жазылуы керек?

Шартта тараптардың жауапкершілігі нақты болуы қажет. Мысалы:

• төлем кешіксе — өсімпұл;
• мүлік уақытында берілмесе — айыппұл;
• мүлікке қатысты жасырын кемшілік анықталса — сатушының жауапкершілігі;
• құжаттар дұрыс болмаса — шартты бұзу және ақшаны қайтару;
• үшінші тұлғалардың талабы шықса — сатушының жауап беруі.

Жауапкершілік нақты жазылмаса, кейін оны дәлелдеу қиын болады. “Өзіміз түсініскенбіз” деген сөз сотта әрдайым көмектесе бермейді.

Қабылдау-беру актісі не үшін керек?

Қабылдау-беру актісі — мүліктің нақты берілгенін растайтын құжат. Онда:

• қандай мүлік берілді;
• қашан берілді;
• қандай күйде берілді;
• сатып алушы қабылдады ма;
• тараптардың наразылығы бар ма, жоқ па — көрсетіледі.

Егер қабылдау-беру актісі болмаса, сатушы “мен мүлікті бердім” деп, ал сатып алушы “мен алған жоқпын” деп дауласуы мүмкін. Сондықтан акт — шарттың қауіпсіздік белдігі сияқты. Байлап алған дұрыс.

Сатып алу-сату шартын заңгерге тексерту керек пе?

Иә, әсіресе мәміле сомасы үлкен болса, заңгерге тексерткен дұрыс. Заңгер:

• шарттың заңға сәйкестігін қарайды;
• тәуекелдерді анықтайды;
• сатушының құқықтарын тексереді;
• мүлікке ауыртпалық бар-жоғын қарауға көмектеседі;
• төлем тәртібін дұрыс жазады;
• жауапкершілік және дауды шешу тәртібін енгізеді;
• сатып алушыны немесе сатушыны болашақ даудан қорғайды.

Кейде заңгерге шартты алдын ала тексерту сотта жылдап жүруден арзанға түседі.

Сатып алу-сату шартында қандай бөлімдер болуы керек?

Дұрыс шартта әдетте мына бөлімдер болады:

1. Шарттың атауы
2. Тараптардың деректері
3. Шарттың нысанасы
4. Мүліктің сипаттамасы
5. Бағасы және төлем тәртібі
6. Мүлікті беру тәртібі
7. Тараптардың құқықтары мен міндеттері
8. Тараптардың жауапкершілігі
9. Кепілдіктер және растаулар
10. Дауды шешу тәртібі
11. Шартты бұзу тәртібі
12. Қорытынды ережелер
13. Тараптардың реквизиттері және қолдары
14. Қабылдау-беру актісі

Қорытынды

Сатып алу-сату шарты — жай формальность емес, мәмілені қорғайтын негізгі құқықтық құжат. Шарт дұрыс жасалса, тараптар өз құқықтарын қорғай алады, ал қате жасалса — ақша, мүлік және уақыт жоғалту қаупі бар.

Үй, жер, көлік, бизнес, жабдық немесе қымбат тауар сатып алғанда шартты мұқият тексеру керек. Әсіресе мүліктің меншік иесін, арест пен кепілдің бар-жоғын, төлем тәртібін және жауапкершілік шарттарын нақты жазу маңызды.

Егер сатып алу-сату шартын дұрыс жасау немесе тексеру қажет болса, заңгерге жүгінген дұрыс. Бұл болашақ даудың алдын алып, мәмілені қауіпсіз жасауға көмектеседі.

FAQ: Жиі қойылатын сұрақтар

Сатып алу-сату шартын ауызша жасауға бола ма?

Кейбір ұсақ тұрмыстық мәмілелер ауызша жасалуы мүмкін. Бірақ мүлік, көлік, үй, жер немесе үлкен сомаға қатысты мәмілелерде жазбаша шарт жасаған дұрыс.

Қолхат сатып алу-сату шартын алмастыра ала ма?

Қолхат ақша берілгенін дәлелдеуі мүмкін, бірақ ол толыққанды шарттың барлық талаптарын алмастыра бермейді. Ең дұрысы — шарт және қолхат немесе төлем құжаты бірге болғаны.

Үй сатып алғанда нотариусқа бару керек пе?

Жылжымайтын мүлік мәмілелерінде нотариус және мемлекеттік тіркеу мәселесі маңызды. Сондықтан пәтер, үй немесе жер сатып алғанда құжаттарды алдын ала заңгерге немесе нотариусқа тексерткен дұрыс.

Көлік сатып алғанда шарт керек пе?

Иә. Көлікті сатып алу кезінде шартта көліктің барлық деректері, бағасы, төлем тәртібі және көліктің жағдайы көрсетілуі керек.

Егер сатушы ақшаны алып, мүлікті бермесе не істеу керек?

Алдымен жазбаша талап жолдауға болады. Егер нәтиже болмаса, сотқа талап арыз беріп, ақшаны қайтаруды, шартты бұзуды немесе мүлікті беруді талап етуге болады.

Егер сатып алынған мүліктен кейін ақау шықса не болады?

Егер ақау шарт жасалғанға дейін болған және сатушы оны жасырған болса, сатып алушы шартты бұзуды, бағаны төмендетуді немесе шығынды өндіруді талап етуі мүмкін.

Шартты интернеттен алып толтыру қауіпсіз бе?

Әрқашан қауіпсіз емес. Интернеттегі үлгі жалпы болуы мүмкін, ал нақты мәміледегі тәуекелдерді қамтымауы мүмкін. Үлгіні қолдансаңыз да, оны нақты жағдайға бейімдеу керек.

Сатып алу-сату шартын заңгер қанша уақытта дайындайды?

Бұл мәміленің күрделілігіне байланысты. Қарапайым шарт тез дайындалады, ал жылжымайтын мүлік, бизнес немесе үлкен сомаға қатысты шарттар қосымша тексеруді қажет етеді.