Серіктеспен бизнес бастағанда қандай келісім жасау керек?

Meta title: Серіктеспен бизнес бастағанда қандай келісім жасау керек?
Meta description: Серіктеспен бизнес ашқанда қандай шарт жасау керек, ЖШС құрылтай шарты, үлес, пайда бөлу, жауапкершілік және дауды шешу тәртібі туралы заңгерлік түсіндірме.
URL slug: seriktespen-biznes-bastaganda-kandai-kelisim-zhasau-kerek
Кілт сөздер: серіктеспен бизнес бастау, бизнес келісім, құрылтай шарты, ЖШС ашу, серіктестер келісімі, бизнес дауы, үлес бөлу, пайда бөлу келісімі

Серіктеспен бизнес бастау неге қауіпті болуы мүмкін?

Көп адам бизнесті досымен, туысымен немесе танысымен “сенеміз ғой” деп бастайды. Бастапқыда бәрі жақсы көрінеді: идея бар, ақша бар, мотивация бар. Бірақ нақты келісім болмаса, кейін мынадай даулар пайда болуы мүмкін:

• кім қанша ақша салды;
• кім қанша жұмыс істеуі керек;
• пайда қалай бөлінеді;
• бір серіктес бизнестен шықса не болады;
• клиенттер, бренд, сайт, Instagram, WhatsApp базасы кімге тиесілі;
• қарыздар мен шығындарды кім көтереді;
• бизнес сатылса, ақша қалай бөлінеді.

Сондықтан серіктеспен бизнес бастағанда ауызша келісімге сеніп қалуға болмайды. Бизнеске достықпен кіруге болады, бірақ құжатсыз кірсеңіз, кейін “брат, договор қайда?” деген режим қосылады.

Серіктеспен бизнес бастағанда қандай келісім жасау керек?

Егер сіз серіктеспен бірге ЖШС ашатын болсаңыз, ең негізгі құжаттар:

1. Құрылтай шарты
2. ЖШС жарғысы
3. Қатысушылар арасындағы ішкі келісім немесе серіктестік келісімі
4. Қажет болса, инвестициялық келісім, қарыз шарты, NDA, коммерциялық құпия туралы келісім

Ең дұрысы — негізгі маңызды талаптарды құрылтай шарты мен жарғыға енгізу. Себебі серіктестер арасындағы нақты құқықтар, міндеттер, үлес, басқару тәртібі, шығу тәртібі осы құжаттарда анық жазылуы керек.

Құрылтай шартында не жазылуы керек?

Құрылтай шарты — серіктестердің бизнесті бірге құру туралы негізгі келісімі. Онда келесі мәселелер көрсетілуі керек:

1. Әр серіктестің үлесі

Мысалы:

• бірінші серіктес — 50%;
• екінші серіктес — 50%;

немесе:

• бірінші серіктес — 70%;
• екінші серіктес — 30%.

Үлес нақты көрсетілмесе, кейін пайда, дауыс беру, бизнестен шығу, мүлік бөлу кезінде үлкен дау тууы мүмкін.

Ақша және мүлік салымы қалай көрсетіледі?

Серіктестердің әрқайсысы бизнеске не салатынын нақты жазу керек:

• ақша;
• жабдық;
• ғимарат немесе офис;
• көлік;
• сайт;
• бренд;
• клиенттік база;
• лицензия;
• интеллектуалдық еңбек;
• басқару тәжірибесі.

Егер бір серіктес ақша салса, ал екіншісі тек идея немесе еңбек салса, оны да құжатта нақты көрсету керек. Әйтпесе кейін “мен көп істедім”, “сен ақша ғана салдың”, “идея менікі еді” деген дау пайда болуы мүмкін.

Пайда қалай бөлінеді?

Келісімде пайда бөлу тәртібі анық жазылуы керек. Мысалы:

• пайда үлеске қарай бөлінеді;
• пайда ай сайын немесе тоқсан сайын бөлінеді;
• алдымен шығындар жабылады, кейін таза пайда бөлінеді;
• белгілі бір сома резерв ретінде компанияда қалады;
• дивиденд төлеу тек қатысушылар шешімімен жүзеге асады.

Бұл жерде ең маңыздысы — “түскен ақша” мен “таза пайда” деген ұғымды шатастырмау. Кассаға ақша түсті деген сөз ол әлі пайда деген сөз емес. Алдымен жалдау ақысы, жалақы, салық, жарнама, қарыз, басқа шығындар есептелуі керек.

Басқару тәртібі қалай бекітіледі?

Серіктестер арасында ең көп дау туатын мәселенің бірі — компанияны кім басқарады.

Келісімде мыналар жазылуы керек:

• директор кім болады;
• директор қандай шешімдерді өзі қабылдай алады;
• қандай шешімдер тек барлық серіктестің келісімімен қабылданады;
• банк шотынан ақша алу тәртібі қандай;
• ірі мәмілелерге кім қол қояды;
• қызметкерлерді кім жұмысқа қабылдайды;
• жарнама бюджетін кім бекітеді;
• компания атынан келісімшарттарды кім жасайды.

Мысалы, бір серіктес директор болып, екіншісі тек қатысушы болып қалса, директор барлық ақшаны өзі басқарып кетпеуі үшін шектеулер алдын ала жазылуы керек.

50/50 үлес қауіпті ме?

50/50 үлес әділ көрінуі мүмкін. Бірақ бұл модельде бір үлкен проблема бар: егер серіктестер келісе алмаса, шешім қабылдау тоқтап қалуы мүмкін.

Мысалы, бір серіктес жаңа филиал ашқысы келеді, екіншісі қарсы. Бірі ақша шығарғысы келеді, екіншісі келіспейді. Нәтижесінде бизнес тұрып қалады.

Сондықтан 50/50 үлес болған жағдайда міндетті түрде deadlock, яғни тығырықтан шығу тәртібі жазылуы керек:

• медиатор арқылы келіссөз жүргізу;
• бір серіктестің үлесін екінші серіктестің сатып алу тәртібі;
• бизнес бағасын тәуелсіз бағалаушы арқылы анықтау;
• компанияны сату немесе тарату тәртібі;
• шешуші дауыс құқығы.

Серіктес бизнестен шыққысы келсе не болады?

Келісімде серіктестің бизнестен шығу тәртібі нақты болуы керек. Бұл өте маңызды пункт.

Онда мыналар көрсетіледі:

• серіктес шығатынын қанша күн бұрын хабарлауы керек;
• оның үлесі қалай бағаланады;
• үлесті кім бірінші болып сатып ала алады;
• төлем бірден бе, әлде бөліп төлене ме;
• шыққан серіктес клиенттерді, қызметкерлерді, базаны алып кете ала ма;
• шыққаннан кейін бәсекелес бизнес аша ала ма.

Егер бұл тәртіп жазылмаса, серіктес бір күні кетіп, клиенттерді, менеджерді, Instagram парақшаны, WhatsApp базаны өзімен бірге алып кетуі мүмкін. Бұл бизнес үшін өте ауыр соққы.

Клиенттік база мен бренд кімге тиесілі?

Қазіргі бизнесте ең қымбат актив кейде офис немесе жабдық емес, клиенттік база, сайт, Instagram, WhatsApp, CRM және бренд болады.

Сондықтан келісімде мыналар жазылуы керек:

• сайт кімнің атына тіркеледі;
• домен кімге тиесілі;
• Instagram, TikTok, WhatsApp Business, CRM кімнің бақылауында болады;
• клиенттік база компанияның меншігі болып есептеле ме;
• серіктес клиенттерді жеке өзіне алып кете ала ма;
• компания атауын, логотипін, жарнама материалдарын кім пайдалана алады.

Егер бренд бір серіктестің атына тіркелсе, ал бизнес екеуіңіздікі болса, кейін үлкен дау болуы мүмкін. Сондықтан барлық цифрлық активтер компанияның атына рәсімделгені дұрыс.

Серіктестер арасында NDA жасау керек пе?

Иә, қажет. NDA — құпия ақпаратты жарияламау туралы келісім.

NDA арқылы мыналарды қорғауға болады:

• клиенттік база;
• баға саясаты;
• жарнама стратегиясы;
• келісімшарт үлгілері;
• бизнес-модель;
• жеткізушілер тізімі;
• CRM деректері;
• ішкі регламенттер;
• қаржылық ақпарат.

Егер серіктес немесе қызметкер осы ақпаратты бәсекелеске берсе, NDA арқылы жауапкершілік талап етуге болады.

Бір серіктес тек ақша салса, екіншісі жұмыс істесе не істеу керек?

Бұл жағдайда келісім ерекше мұқият жасалуы керек. Себебі ақша салған адам “мен инвестормын” дейді, ал жұмыс істеген адам “бизнесті мен жүргізіп отырмын” дейді.

Келісімде мыналар нақты жазылуы керек:

• ақша салған адам инвестор ма, әлде толық қатысушы ма;
• жұмыс істейтін серіктес жалақы ала ма;
• оның еңбегі үлес ретінде есептеле ме;
• бизнес шығынға кірсе, оны кім көтереді;
• пайда шықпаса, ақша салған адам ақшасын қайтара ала ма;
• бизнес сәтсіз болса, жауапкершілік қалай бөлінеді.

Кей жағдайда инвестициялық келісім мен құрылтай шартын бөлек жасаған дұрыс.

Қарызды кім төлейді?

Бизнес бастағанда серіктестер кредит, қарыз, жалдау, жеткізушілер алдындағы міндеттемелер алуы мүмкін.

Сондықтан келісімде:

• қарызды кім алады;
• кепілгер кім болады;
• қарыз компания атына ма, жеке тұлға атына ма алынады;
• бизнес тоқтаса, қарызды кім төлейді;
• бір серіктес рұқсатсыз қарыз алса, жауапкершілік кімде болады;

деген мәселелер жазылуы керек.

Серіктес міндетін орындамаса не болады?

Келісімде жауапкершілік бөлігі міндетті түрде болуы керек. Мысалы:

• ақша салмаса;
• жұмысқа қатыспаса;
• клиенттерді алып кетсе;
• құпия ақпаратты таратса;
• компания ақшасын жеке мақсатта пайдаланса;
• келісімсіз бәсекелес бизнес ашса;
• жалған есеп берсе.

Мұндай жағдайда айыппұл, залалды өтеу, үлесін сатып алу, серіктестіктен шығару тәртібі қарастырылуы мүмкін.

Серіктеспен ауызша келісім жеткілікті ме?

Жоқ. Ауызша келісім бизнес үшін өте қауіпті. Бүгін бәрі жақсы болуы мүмкін, бірақ ертең ақша, пайда, клиент, үлес мәселесі шыққанда әркім жағдайды өз пайдасына түсіндіреді.

Сотта “біз солай сөйлескенбіз” деген сөз жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан барлық маңызды талап жазбаша түрде бекітілуі керек.

Қандай құжаттар дайындаған дұрыс?

Серіктеспен бизнес бастағанда мына құжаттарды дайындаған дұрыс:

1. ЖШС құрылтай шарты
2. ЖШС жарғысы
3. Қатысушылар арасындағы ішкі серіктестік келісімі
4. Инвестициялық келісім
5. Қарыз шарты, егер бір тарап ақша берсе
6. NDA
7. Коммерциялық құпия туралы ереже
8. Клиенттік база мен цифрлық активтерді қорғау туралы келісім
9. Директордың өкілеттігін шектеу туралы шешім
10. Үлесті сату немесе шығу тәртібі туралы қосымша келісім

Серіктеспен бизнес бастағанда заңгерге жүгіну керек пе?

Иә. Себебі интернеттен алынған қарапайым үлгі барлық жағдайға сәйкес келмеуі мүмкін. Әр бизнестің өз ерекшелігі бар:

• біреу ақша салады;
• біреу клиент әкеледі;
• біреу басқарумен айналысады;
• біреу тек инвестор болады;
• біреу брендтің иесі болады;
• біреу ғимарат береді.

Сондықтан келісім нақты бизнес-модельге қарай жасалуы керек.

Қорытынды

Серіктеспен бизнес бастау — жақсы мүмкіндік. Бірақ дұрыс келісім болмаса, ол кейін үлкен дауға айналуы мүмкін. Ең қауіпсіз жол — бизнесті бастамас бұрын барлық құқықтар мен міндеттерді жазбаша бекіту.

Құрылтай шарты, жарғы, серіктестер келісімі, NDA және инвестициялық келісім бизнесті қорғауға көмектеседі. Ең бастысы — кімнің үлесі қанша, пайда қалай бөлінеді, шешім қалай қабылданады, серіктес шықса не болады, клиенттік база кімге тиесілі — бәрі нақты жазылуы керек.

Егер сіз серіктеспен бизнес бастағалы жүрсеңіз, құжаттарды алдын ала дұрыс дайындаған жөн. Бұл болашақтағы дауды, ақша жоғалтуды және бизнестің тоқтап қалуын алдын алады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Серіктеспен бизнес бастасам, міндетті түрде ЖШС ашу керек пе?

Міндетті емес. Бірақ бірнеше адам бірігіп тұрақты бизнес жүргізетін болса, ЖШС ашу қауіпсіз әрі түсінікті формат болуы мүмкін. Себебі онда үлес, басқару, жауапкершілік, пайда бөлу тәртібі нақты реттеледі.

Досыммен бизнес бастасам да келісім керек пе?

Иә. Дос, туыс немесе таныс болса да келісім керек. Келісім сенімсіздік емес, керісінше екі тарапты да қорғау құралы.

Пайданы қалай бөлу керек?

Пайда тараптардың үлесіне қарай немесе келісімде көрсетілген басқа тәртіппен бөлінеді. Бірақ алдымен компания шығындары, салықтары, міндеттемелері есептелуі керек.

Бір серіктес ақшасын салып, екіншісі жұмыс істесе, үлес қалай бөлінеді?

Бұл тараптардың келісіміне байланысты. Бір адамның ақшалай салымы, екінші адамның еңбегі немесе тәжірибесі үлес ретінде бағалануы мүмкін. Мұны құжатта нақты жазу керек.

Серіктес клиенттерді алып кетсе не істеуге болады?

Егер келісімде клиенттік базаны қорғау, NDA, бәсекелестікке шектеу және жауапкершілік жазылған болса, залалды өндіріп алу немесе сотқа жүгіну мүмкіндігі жоғары болады.

Серіктес бизнестен шықса, оның үлесі қалай есептеледі?

Үлесті бағалау тәртібі құрылтай шартында немесе қосымша келісімде көрсетілуі керек. Әдетте компания активтері, табысы, міндеттемелері және нарықтық бағасы ескеріледі.

50/50 үлеспен бизнес ашуға бола ма?

Болады, бірақ шешім қабылдау тәртібін алдын ала жазу керек. Әйтпесе екі серіктес келіспей қалса, бизнес тоқтап қалуы мүмкін.

Ауызша келісім сотта дәлел бола ма?

Кей жағдайда дәлел ретінде қаралуы мүмкін, бірақ бизнес үшін ауызша келісім өте әлсіз. Сондықтан жазбаша шарт жасау әлдеқайда қауіпсіз.

Серіктеспен қандай келісім ең маңызды?

Егер ЖШС ашылса — құрылтай шарты мен жарғы ең маңызды. Оған қосымша ретінде серіктестер арасындағы ішкі келісім, NDA және инвестициялық келісім жасалғаны дұрыс.

Заңгер құжаттарды дайындап берсе, не ұтамын?

Заңгер келісімге үлес, пайда, басқару, жауапкершілік, шығу, клиенттік база, бренд, қарыз, дауды шешу тәртібін дұрыс енгізеді. Бұл болашақтағы даулардың алдын алады.